lokasaṃdarśanaparivarto dvādaśaḥ ── 読誦用テキスト（全文）
読誦用テキストと同じ体裁。見出し脇の〈V. 〉は Vaidya 版の頁数。 本章は省略記号を一切用いず、全文を書き出しています。 上から下まで、そのまま唱えられます。
読誦の手引き
行の切り方
- 1行＝1息。行末で軽く区切る。
|… 句の切れ目（短い間）||… 段落の終わり（長い間）——… 話者の交替
語の分かち書きについて 複合語でない連声は解いて分かち書きにしてある。唱えるときは続けて発音してよい。
列挙の行分けについて 数え上げは一項目一行にした。そのさい行末の連声は解いてある。一息で続けて唱えるときは元の連声に戻す。
発音の要点
| 表記 | 読み方 |
|---|---|
| ā ī ū | 長母音。短母音の二倍の長さを保つ |
| ṛ / ṝ | そり舌の「リ」。ṝ は長い |
| ṃ | 鼻音。直後の子音の位置で鼻に抜く |
| ḥ | 直前の母音を軽く反響させる。-aḥ ＝「アハ」 |
| ṭ ḍ ṇ | そり舌音。舌先を上顎の奥に |
| ś / ṣ | ś＝シュ（歯茎） / ṣ＝シ（そり舌） |
| c / ch | チャ / チャ（強い息） |
| kh gh ch jh ṭh ḍh th dh ph bh | 有気音。息を強く吐く |
| jñ | ギャ（ジュニャではない） |
| ‘ （アヴァグラハ） | 母音 a の脱落。読まない |
抑揚 高低アクセントはつけず、各音節を均等の長さで平板に。長母音だけ確実に伸ばす。
この章の構造
この章は二つの結句で刻まれます。
evaṃ hi subhūte prajñāpāramitā tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām asya lokasya saṃdarśayitrī（かくのごとく須菩提よ、般若波羅蜜は如来・応供・正等覚者たちにとって、この世間を示現する者である）
evaṃ hi subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya … yathābhūtaṃ prajānāti（かくのごとく須菩提よ、如来はこの般若波羅蜜に依って……を如実に知る）
前者が章全体の背骨、後者が中盤の連禱の骨格です。第九章の pariśuddhā、第十章の十項連禱、第十一章の idam api subhūte mārakarma veditavyam にあたります。
内容は五つの層に分かれます。
第一の層（§1〜§3）── 母の譬喩 病んだ母を、五人十人二十人……千人の子らが取り囲んで守る。風から、胆汁から、痰から、虻から、蚊から、人から、非人から ── 何ものも母の身に触れさせまいとする列挙が続きます。そのように諸仏は般若波羅蜜を憶念し守護する。般若波羅蜜こそ諸仏の**生母（janayitrī）**であるから。過去・未来・現在、そして「私もまた」と釈尊自身がそこに加わって層が閉じます。
第二の層（§4〜§5）── 世間とは五蘊である 「世間を示現する」というが、その世間とは何か。答えは五蘊です。そして五蘊は壊れず滅びない（na lujyante na pralujyante）── 無自性ゆえに空性を本質とし、空性は壊れないから。
第三の層（§6〜§37）── 三十一の心の相 本章の中心です。衆生の心を、如来がどのように如実に知るか。摂まった心、散った心、無量無尽の心、染まった心、染まらぬ心、沈んだ心、策励された心……三十一の相が同じ型で列挙されます。
四段構成が完全に揃います。
①
punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya … yathābhūtaṃ prajānāti ||②kathaṃ ca subhūte …? ||（同文の問い返し） ③ 一句〜数句の答え ④evaṃ hi subhūte …（同文の結び）
**唱えどころは③です。**①②④は完全に同じ文が三度くり返されますので、息が自然に整います。そのあいだに③の一句だけが変わる。三十一度、同じ器に別の一滴が落ちるという形です。
とりわけ §11 の prakṛtiprabhāsvarāṇi subhūte tāni cittāni（それらの心は自性として光り輝いている）は、後の如来蔵思想へつながる一句として知られます。
第四の層（§38〜§42）── 浮沈と十四の見解 衆生の心の起伏（unmiñjitanimiñjita）はすべて五蘊に依って生じる、と説かれます。そして十四無記が展開されます。
- 如来は死後に有る／無い／有りかつ無い／有るでも無いでもない（四句）
- 我と世間は常／無常／常かつ無常／常でも無常でもない（四句）
- 有辺／無辺／有辺かつ無辺／有辺でも無辺でもない（四句）
- 命は身と同じ／命と身は別（二句）
刊本はここを大幅に略記していますが、本テキストでは五蘊すべてに展開しました。 十四句 × 五蘊 ＝ 七十行。形而上学の問いのことごとくが「これは色に属するものである」「これは識に属するものである」と裁ち落とされてゆく、本章でもっとも執拗な一段です。
第五の層（§43〜§54）── 真如、そして不見即示現 §44 が鎖状の連句です。
蘊の真如がそのまま世間の真如 世間の真如がそのまま一切法の真如 一切法の真如がそのまま預流果の真如 …… 独覚性の真如がそのまま如来の真如
前句の末尾が次句の冒頭になる形で、第二章 §17、第十一章 §27 と同じ構造です。九つの真如が一本の鎖になり、最後に ekaivaiṣā tathatā（この真如はただ一つ）と締められます。
そして章末の逆説。一切法は知る者なく見る者なし（sarvadharmā ajānakā apaśyakāḥ）── ならばなぜ示現しうるのか。答えは、色の不見性こそが世間の見られた在り方である（yā rūpasyādṛṣṭatā, saiva lokasya dṛṣṭatā）。色を所縁として識が生じないこと、それが色の不見性である、と。
最後の四句 ── 世間は空、世間は不可思議、世間は寂静、世間は遠離 ── で章が閉じます。ここだけを取り出して唱えるのにも向いています。
§1 母の譬喩 ── 病める母を子らが守る 〈V. 125〉
atha khalu bhagavān punar apy āyuṣmantaṃ subhūtim āmantrayate sma ——
tadyathāpi nāma subhūte striyā bahavaḥ putrā bhaveyuḥ, pañca vā daśa vā viṃśatir vā triṃśad vā catvāriṃśad vā pañcāśad vā śataṃ vā sahasraṃ vā ||
sarve te mātur glānāyā udyogam āpadyeran ——
katham asmākaṃ mātur jīvitāntarāyo na bhaved iti | katham asmākaṃ mātā ciraṃ jīvet | katham asmākaṃ mātuḥ kāyo na vinaśyet | katham asmākaṃ mātā cirasthitikā bhavet | katham asmākaṃ mātur nāma avinaṣṭaṃ bhavet | katham asmākaṃ mātur na duḥkhā vedanotpadyeta | na cāsyā asparśavihāraḥ amanaāpaḥ kāye utpadyeta ||
tat kasya hetoḥ? etayā hi vayaṃ janitāḥ | duṣkarakārikaiṣā asmākaṃ jīvitasya dātrī lokasya ca saṃdarśayitrī ||
iti te putrās tāṃ mātaraṃ sarvasukhopadhānaiḥ sudhṛtāṃ dhārayeyuḥ | sugopāyitāṃ gopāyeyuḥ | sukelāyitāṃ kelāyeyuḥ ——
mā khalv asyāḥ kācid duḥkhā vedanā duḥkho vā sparśa utpadyeta | cakṣuṣo vā śrotrato vā ghrāṇato vā jihvāto vā kāyato vā manasto vā vātato vā pittato vā śleṣmato vā saṃnipātato vā daṃśato vā maśakato vā sarīsṛpato vā manuṣyato vā amanuṣyato vā āpātato vā utpātato vā aniṣṭanipātaḥ śarīre nipatet ||
evaṃ te putrās tāṃ mātaraṃ sarvasukhopadhānaiḥ samanvāhṛtya kelāyeyur mamāyeyur gopāyeyuḥ ——
eṣāsmākaṃ mātā janayitrī | duṣkarakārikaiṣā asmākaṃ jīvitasya dātrī, lokasya ca saṃdarśayitrīti ||
§2 諸仏もまたそのように般若波羅蜜を憶念する 〈V. 125〉
evam eva subhūte tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā imāṃ prajñāpāramitāṃ samanvāharanti ||
ye ‘pi te likhanti udgṛhṇanti dhārayanti vācayanti paryavāpnuvanti pravartayanti deśayanti upadiśanti uddiśanti svādhyāyanti, sarve te tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya anubhāvena adhiṣṭhānena samanvāhāreṇa ||
ye ‘pi te ‘nyeṣu lokadhātuṣu tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā etarhi tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāyai mahato janakāyasyārthāya hitāya sukhāya devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca, sarvasattvānāṃ cānukampakā anukampām upādāya, te ‘pi sarve imāṃ prajñāpāramitāṃ samanvāharanti, autsukyam āpadyante ——
kim itīyaṃ prajñāpāramitā cirasthitikā bhavet | kim ity asyāḥ prajñāpāramitāyā nāma avinaṣṭaṃ bhavet | kim ity asyāḥ prajñāpāramitāyā bhāṣyamāṇāyā likhyamānāyāḥ śikṣyamāṇāyā māraḥ pāpīyān mārakāyikā vā devatā antarāyaṃ na kuryur iti ||
evaṃ hi subhūte tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā enāṃ prajñāpāramitāṃ kelāyanti mamāyanti gopāyanti ||
tat kasya hetoḥ? eṣā hi mātā janayitrī tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām | asyāḥ sarvajñatāyā darśayitrī lokasya ca saṃdarśayitrī | ato nirjātā hi subhūte tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ ||
prajñāpāramitā hi subhūte tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām asya sarvajñajñānasya janayitrī darśayitrī, evam asya lokasya saṃdarśayitrī | ato nirjātā hi subhūte tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ sarvajñatā ||
§3 三世の諸仏はみなこれに依って覚る 〈V. 125–126〉
ye ‘pi kecit subhūte atīte ‘dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhāḥ, te ‘pi sarve enām eva prajñāpāramitām āgamya anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhāḥ ||
ye ‘pi te subhūte bhaviṣyanty anāgate ‘dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyante, te ‘pi sarve enām eva prajñāpāramitām āgamya anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyante ||
ye ‘pi te subhūte etarhi aprameyeṣv asaṃkhyeyeṣu lokadhātuṣu tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā daśadiśi loke tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāyai mahato janakāyasyārthāya hitāya sukhāya devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca, anukampakā anukampām upādāya anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhāḥ, te ‘pi sarve enām eva prajñāpāramitām āgamya anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhāḥ ||
aham api subhūte etarhi tathāgato ‘rhan samyaksaṃbuddha enām eva prajñāpāramitām āgamya anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhaḥ ||
evam iyaṃ subhūte prajñāpāramitā tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ janayitrī | evam asya lokasya saṃdarśayitrī ||
§4 世間とは何か ── 五蘊 〈V. 126〉
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat ——
yad bhagavān evam āha —— prajñāpāramitā tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām asya lokasya saṃdarśayitrīti |
kathaṃ bhagavan prajñāpāramitā tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām asya lokasya saṃdarśayitrī? | katamaś ca bhagavan lokas tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair ākhyātaḥ? ||
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat ——
pañca subhūte skandhās tathāgatena loka ity ākhyātāḥ | katame pañca? yad uta rūpaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam | ime subhūte pañca skandhās tathāgatena loka ity ākhyātāḥ ||
§5 壊れず、滅びず 〈V. 126〉
subhūtir āha ——
kathaṃ bhagavaṃs tathāgatānāṃ prajñāpāramitayā pañca skandhā darśitāḥ? kiṃ vā bhagavan prajñāpāramitayā darśitam? ||
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat ——
na lujyante na pralujyante iti subhūte pañca skandhā loka iti tathāgatānāṃ prajñāpāramitayā darśitāḥ ||
tat kasya hetoḥ na lujyante na pralujyante iti darśitāḥ? śūnyatāsvabhāvā hi subhūte pañca skandhāḥ, asvabhāvatvāt | na ca subhūte śūnyatā lujyate vā pralujyate vā ||
evam iyaṃ subhūte prajñāpāramitā tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām asya lokasya saṃdarśayitrī ||
na ca subhūte ānimittaṃ vā apraṇihitaṃ vā anabhisaṃskāro vā anutpādo vā abhāvo vā dharmadhātur vā lujyate vā pralujyate vā ||
evam iyaṃ subhūte prajñāpāramitā tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām asya lokasya saṃdarśayitrī ||
§6 無量無数の衆生を知る 〈V. 126〉
punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāḥ sattvāḥ, asaṃkhyeyāḥ sattvā iti yathābhūtaṃ prajānāti ||
kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāḥ sattvāḥ, asaṃkhyeyāḥ sattvā iti yathābhūtaṃ prajānāti? ||
sattvāsvabhāvatayā subhūte aprameyāḥ sattvā asaṃkhyeyāḥ sattvā iti yathābhūtaṃ prajānāti ||
evaṃ hi subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāḥ sattvā asaṃkhyeyāḥ sattvā iti yathābhūtaṃ prajānāti ||
yāny api tāni subhūte aprameyāṇām asaṃkhyeyānāṃ sattvānāṃ cittacaritāni, tāny api subhūte tathāgataḥ sattvāsadbhāvatayaiva prajānāti ||
evaṃ khalu subhūte prajñāpāramitām āgamya tathāgato ‘prameyāṇām asaṃkhyeyānāṃ sattvānām aprameyāṇy asaṃkhyeyāni cittacaritāni ca yathābhūtaṃ prajānāti ||
evaṃ hi subhūte prajñāpāramitā tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām asya lokasya saṃdarśayitrī ||
§7 摂心 〈V. 127〉
punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇām asaṃkhyeyānāṃ sattvānāṃ saṃkṣiptāni cittāni saṃkṣiptāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇām asaṃkhyeyānāṃ sattvānāṃ saṃkṣiptāni cittāni saṃkṣiptāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti? ||
sa saṃkṣepaṃ kṣayataḥ kṣayaṃ ca akṣayato yathābhūtaṃ prajānāti ||
evaṃ hi subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇām asaṃkhyeyānāṃ sattvānāṃ saṃkṣiptāni cittāni saṃkṣiptāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
§8 散った心 〈V. 127〉
punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇām asaṃkhyeyānāṃ sattvānāṃ vikṣiptāni cittāni vikṣiptāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇām asaṃkhyeyānāṃ sattvānāṃ vikṣiptāni cittāni vikṣiptāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti? ||
dharmatātaḥ subhūte tāni cittāni vikṣiptāni | alakṣaṇāni hi tāni cittāni akṣīṇāny avikṣīṇāny avikṣiptāni tāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
evaṃ hi subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇām asaṃkhyeyānāṃ sattvānāṃ vikṣiptāni cittāni vikṣiptāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
§9 無量無尽の心 〈V. 127〉
punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇām asaṃkhyeyānāṃ sattvānāṃ aprameyākṣayāṇi cittāny aprameyākṣayāṇi cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇām asaṃkhyeyānāṃ sattvānāṃ aprameyākṣayāṇi cittāny aprameyākṣayāṇi cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti? ||
tasya subhūte tathāgatasyādhiṣṭhitaṃ bhavati tac cittam, anirodham anutpādam asthitam anāśrayam asamam aprameyam asaṃkhyeyam, yenaiva yathābhūtaṃ prajānāti ākāśāprameyākṣayatayā cittāprameyākṣayateti ||
evaṃ hi subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇām asaṃkhyeyānāṃ sattvānāṃ aprameyākṣayāṇi cittāny aprameyākṣayāṇi cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
§10 染まった心 〈V. 127〉
punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ saṃkliṣṭāni cittāni saṃkliṣṭāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ saṃkliṣṭāni cittāni saṃkliṣṭāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti? ||
asaṃkleśasaṃkliṣṭāni subhūte tāni cittāni asaṃketāni ||
evaṃ hi subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ saṃkliṣṭāni cittāni saṃkliṣṭāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
§11 染まらぬ心 ── 自性清浄光 〈V. 127–128〉
punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ asaṃkliṣṭāni cittāny asaṃkliṣṭāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ asaṃkliṣṭāni cittāny asaṃkliṣṭāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti? ||
prakṛtiprabhāsvarāṇi subhūte tāni cittāni ||
evaṃ hi subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ asaṃkliṣṭāni cittāny asaṃkliṣṭāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
§12 沈んだ心 〈V. 128〉
punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ līnāni cittāni līnāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ līnāni cittāni līnāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti? ||
anālayalīnāni subhūte tāni cittāni ||
evaṃ hi subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ līnāni cittāni līnāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
§13 策励された心 〈V. 128〉
punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ pragṛhītāni cittāni pragṛhītāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ pragṛhītāni cittāni pragṛhītāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti? ||
agrāhyāṇi subhūte tāni cittāni pragrahītavyāni ||
evaṃ hi subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ pragṛhītāni cittāni pragṛhītāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
§14 有漏の心 〈V. 128〉
punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ sāsravāṇi cittāni sāsravāṇi cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ sāsravāṇi cittāni sāsravāṇi cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti? ||
asvabhāvāni subhūte tāni cittāni asatsaṃkalpāni ||
evaṃ hi subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ sāsravāṇi cittāni sāsravāṇi cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
§15 無漏の心 〈V. 128〉
punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ anāsravāṇi cittāny anāsravāṇi cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ anāsravāṇi cittāny anāsravāṇi cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti? ||
abhāvagatikāni subhūte tāni cittāni anābhogāni ||
evaṃ hi subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ anāsravāṇi cittāny anāsravāṇi cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
§16 貪ある心 〈V. 128〉
punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ sarāgāṇi cittāni sarāgāṇi cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ sarāgāṇi cittāni sarāgāṇi cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti? ||
yā subhūte cittasya sarāgatā, na sā cittasya yathābhūtatā | yā cittasya yathābhūtatā, na sā cittasya sarāgatā ||
evaṃ hi subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ sarāgāṇi cittāni sarāgāṇi cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
§17 貪を離れた心 〈V. 129〉
punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ vītarāgāṇi cittāni vītarāgāṇi cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ vītarāgāṇi cittāni vītarāgāṇi cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti? ||
yaḥ subhūte cittasya vigamaḥ, na sā cittasya sarāgatā | yā vītarāgasya cittasya yathābhūtatā, na sā cittasya sarāgatā ||
evaṃ hi subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ vītarāgāṇi cittāni vītarāgāṇi cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
§18 瞋ある心 〈V. 129〉
punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ sadoṣāṇi cittāni sadoṣāṇi cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ sadoṣāṇi cittāni sadoṣāṇi cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti? ||
yā subhūte cittasya sadoṣatā, na sā cittasya yathābhūtatā | yā cittasya yathābhūtatā, na sā cittasya sadoṣatā ||
evaṃ hi subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ sadoṣāṇi cittāni sadoṣāṇi cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
§19 瞋を離れた心 〈V. 129〉
punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ vītadoṣāṇi cittāni vītadoṣāṇi cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ vītadoṣāṇi cittāni vītadoṣāṇi cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti? ||
yaḥ subhūte cittasya vigamaḥ, na sā cittasya sadoṣatā | yā vītadoṣasya cittasya yathābhūtatā, na sā cittasya sadoṣatā ||
evaṃ hi subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ vītadoṣāṇi cittāni vītadoṣāṇi cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
§20 癡ある心 〈V. 129〉
punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ samohāni cittāni samohāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ samohāni cittāni samohāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti? ||
yā subhūte cittasya samohatā, na sā cittasya yathābhūtatā | yā cittasya yathābhūtatā, na sā cittasya samohatā ||
evaṃ hi subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ samohāni cittāni samohāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
§21 癡を離れた心 〈V. 129–130〉
punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ vītamohāni cittāni vītamohāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ vītamohāni cittāni vītamohāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti? ||
yaḥ subhūte cittasya vigamaḥ, na sā cittasya samohatā | yā vītamohasya cittasya yathābhūtatā, na sā cittasya samohatā ||
evaṃ hi subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ vītamohāni cittāni vītamohāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
§22 広からぬ心 〈V. 130〉
punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ avipulāni cittāny avipulāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ avipulāni cittāny avipulāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti? ||
asamutthānayogāni subhūte tāni cittāni asamutthānaparyāpannāni ||
evaṃ hi subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ avipulāni cittāny avipulāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
§23 広き心 〈V. 130〉
punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ vipulāni cittāni vipulāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ vipulāni cittāni vipulāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti? ||
na hīyante subhūte tāni cittāni, na vivardhante tāni cittāni, na vigacchanti tāni cittāni, avigamatvād eva cittānām ||
evaṃ hi subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ vipulāni cittāni vipulāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
§24 大ならぬ心 〈V. 130〉
punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ amahadgatāni cittāny amahadgatāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ amahadgatāni cittāny amahadgatāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti? ||
anāgatikāni subhūte tāni cittāni agatikāni aparyāpannāni ||
evaṃ hi subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ amahadgatāni cittāny amahadgatāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
§25 大なる心 〈V. 130〉
punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ mahadgatāni cittāni mahadgatāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ mahadgatāni cittāni mahadgatāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti? ||
samatāsamāni subhūte tāni cittāni svabhāvasamāni ||
evaṃ hi subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ mahadgatāni cittāni mahadgatāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
§26 無量の心 〈V. 130–131〉
punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ apramāṇāni cittāny apramāṇāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ apramāṇāni cittāny apramāṇāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti? ||
aniśrayatvāt subhūte tāni cittāny apramāṇāni ||
evaṃ hi subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ apramāṇāni cittāny apramāṇāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
§27 見ある心 〈V. 131〉
punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ sanidarśanāni cittāni sanidarśanāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ sanidarśanāni cittāni sanidarśanāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti? ||
samadarśanāni subhūte tāni cittāni cittasvabhāvāni ||
evaṃ hi subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ sanidarśanāni cittāni sanidarśanāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
§28 見なき心 〈V. 131〉
punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ anidarśanāni cittāny anidarśanāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ anidarśanāni cittāny anidarśanāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti? ||
alakṣaṇatvād arthaviviktatvāt subhūte adṛśyaṃ tac cittaṃ trayāṇāṃ cakṣuṣāṃ sarveṣāṃ vā anavabhāsagatam ||
evaṃ hi subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ anidarśanāni cittāny anidarśanāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
§29 対ある心 〈V. 131〉
punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ sapratighāni cittāni sapratighāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ sapratighāni cittāni sapratighāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti? ||
asatsaṃkalpitāni subhūte tāni cittāni, śūnyāny ārambaṇavaśikāni ||
evaṃ hi subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ sapratighāni cittāni sapratighāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
§30 対なき心 〈V. 131〉
punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ apratighāni cittāny apratighāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ apratighāni cittāny apratighāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti? ||
advayabhūtāni subhūte tāni cittāni abhūtasaṃbhūtāni ||
evaṃ hi subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ apratighāni cittāny apratighāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
§31 上ある心 〈V. 131〉
punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ sottarāṇi cittāni sottarāṇi cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ sottarāṇi cittāni sottarāṇi cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti? ||
yā subhūte sottarasya cittasya yathābhūtatā, na tatrāsti manyamānatā ||
evaṃ hi subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ sottarāṇi cittāni sottarāṇi cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
§32 上なき心 〈V. 132〉
punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ anuttarāṇi cittāny anuttarāṇi cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ anuttarāṇi cittāny anuttarāṇi cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti? ||
aṇv api hi subhūte cittam anupalabdham | tato niṣprapañcāni tāni cittāni ||
evaṃ hi subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ anuttarāṇi cittāny anuttarāṇi cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
§33 定ならざる心 〈V. 132〉
punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ asamāhitāni cittāny asamāhitāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ asamāhitāni cittāny asamāhitāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti? ||
asamasamāni hi subhūte tāni cittāni asamavahitāni, evam asamāhitāni tāni cittāni ||
evaṃ hi subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ asamāhitāni cittāny asamāhitāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
§34 定なる心 〈V. 132〉
punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ samāhitāni cittāni samāhitāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ samāhitāni cittāni samāhitāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti? ||
samasamāni hi subhūte tāni cittāni samavahitāni | evaṃ samāhitāni cittāny ākāśasamāni ||
evaṃ hi subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ samāhitāni cittāni samāhitāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
§35 解脱せざる心 〈V. 132〉
punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ avimuktāni cittāny avimuktāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ avimuktāni cittāny avimuktāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti? ||
svabhāvavimuktāni subhūte tāni cittāni abhāvasvabhāvāni ||
evaṃ hi subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ avimuktāni cittāny avimuktāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
§36 解脱せる心 〈V. 132〉
punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ vimuktāni cittāni vimuktāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ vimuktāni cittāni vimuktāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti? ||
cittaṃ hi subhūte tathāgatena na atītam upalabdhaṃ na anāgatam, na pratyutpannam upalabdham, asattvāc cittasya ||
evaṃ hi subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ vimuktāni cittāni vimuktāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
§37 見るべからざる心 〈V. 132–133〉
punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ adṛśyāni cittāny adṛśyāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ adṛśyāni cittāny adṛśyāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti? ||
asattvāt subhūte adṛśyaṃ tac cittam | abhūtatvād avijñeyam | apariniṣpattito ‘grāhyaṃ prajñācakṣuṣā divyena cakṣuṣā | kutaḥ punar māṃsacakṣuṣā? sarveṣām anavabhāsagatatvāt ||
evaṃ hi subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇāṃ sattvānāṃ adṛśyāni cittāny adṛśyāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti ||
evaṃ hi subhūte prajñāpāramitā tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām asya lokasya saṃdarśayitrī ||
§38 浮沈は五蘊に依って生じる 〈V. 133〉
punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇām asaṃkhyeyānāṃ parasattvānāṃ parapudgalānām unmiñjitanimiñjitāni yathābhūtaṃ prajānāti ||
kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇām asaṃkhyeyānāṃ parasattvānāṃ parapudgalānām unmiñjitanimiñjitāni yathābhūtaṃ prajānāti? ||
sarvāṇi tāni subhūte rūpaniśritāni utpadyamānāny utpadyante iti yathābhūtaṃ prajānāti | sarvāṇi tāni subhūte vedanāniśritāni utpadyamānāny utpadyante iti yathābhūtaṃ prajānāti | sarvāṇi tāni subhūte saṃjñāniśritāni utpadyamānāny utpadyante iti yathābhūtaṃ prajānāti | sarvāṇi tāni subhūte saṃskāraniśritāni utpadyamānāny utpadyante iti yathābhūtaṃ prajānāti | sarvāṇi tāni subhūte vijñānaniśritāni utpadyamānāny utpadyante iti yathābhūtaṃ prajānāti ||
tatra subhūte kathaṃ tathāgatena tāny unmiñjitanimiñjitāni rūpaniśritāni vijñātāni bhavanti? | tatra subhūte kathaṃ tathāgatena tāny unmiñjitanimiñjitāni vedanāniśritāni vijñātāni bhavanti? | tatra subhūte kathaṃ tathāgatena tāny unmiñjitanimiñjitāni saṃjñāniśritāni vijñātāni bhavanti? | tatra subhūte kathaṃ tathāgatena tāny unmiñjitanimiñjitāni saṃskāraniśritāni vijñātāni bhavanti? | tatra subhūte kathaṃ tathāgatena tāny unmiñjitanimiñjitāni vijñānaniśritāni vijñātāni bhavanti? ||
§39 十四の見解 一 ── 如来は死後に有るか 〈V. 133〉
bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇād iti rūpagatam etat | na bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇād iti rūpagatam etat | bhavati ca na bhavati ca tathāgataḥ paraṃ maraṇād iti rūpagatam etat | naiva bhavati na na bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇād iti rūpagatam etat ||
bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇād iti vedanāgatam etat | na bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇād iti vedanāgatam etat | bhavati ca na bhavati ca tathāgataḥ paraṃ maraṇād iti vedanāgatam etat | naiva bhavati na na bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇād iti vedanāgatam etat ||
bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇād iti saṃjñāgatam etat | na bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇād iti saṃjñāgatam etat | bhavati ca na bhavati ca tathāgataḥ paraṃ maraṇād iti saṃjñāgatam etat | naiva bhavati na na bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇād iti saṃjñāgatam etat ||
bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇād iti saṃskāragatam etat | na bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇād iti saṃskāragatam etat | bhavati ca na bhavati ca tathāgataḥ paraṃ maraṇād iti saṃskāragatam etat | naiva bhavati na na bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇād iti saṃskāragatam etat ||
bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇād iti vijñānagatam etat | na bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇād iti vijñānagatam etat | bhavati ca na bhavati ca tathāgataḥ paraṃ maraṇād iti vijñānagatam etat | naiva bhavati na na bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇād iti vijñānagatam etat ||
§40 十四の見解 二 ── 我と世間は常か無常か 〈V. 133〉
śāśvata ātmā avalokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti rūpagatam etat | aśāśvata ātmā avalokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti rūpagatam etat | śāśvataś ca aśāśvataś ca ātmā avalokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti rūpagatam etat | naiva śāśvato nāśāśvata ātmā avalokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti rūpagatam etat ||
śāśvata ātmā avalokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti vedanāgatam etat | aśāśvata ātmā avalokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti vedanāgatam etat | śāśvataś ca aśāśvataś ca ātmā avalokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti vedanāgatam etat | naiva śāśvato nāśāśvata ātmā avalokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti vedanāgatam etat ||
śāśvata ātmā avalokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti saṃjñāgatam etat | aśāśvata ātmā avalokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti saṃjñāgatam etat | śāśvataś ca aśāśvataś ca ātmā avalokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti saṃjñāgatam etat | naiva śāśvato nāśāśvata ātmā avalokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti saṃjñāgatam etat ||
śāśvata ātmā avalokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti saṃskāragatam etat | aśāśvata ātmā avalokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti saṃskāragatam etat | śāśvataś ca aśāśvataś ca ātmā avalokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti saṃskāragatam etat | naiva śāśvato nāśāśvata ātmā avalokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti saṃskāragatam etat ||
śāśvata ātmā avalokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti vijñānagatam etat | aśāśvata ātmā avalokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti vijñānagatam etat | śāśvataś ca aśāśvataś ca ātmā avalokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti vijñānagatam etat | naiva śāśvato nāśāśvata ātmā avalokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti vijñānagatam etat ||
§41 十四の見解 三 ── 有辺か無辺か 〈V. 133–134〉
antavān ātmā avalokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti rūpagatam etat | anantavān ātmā avalokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti rūpagatam etat | antavāṃś ca anantavāṃś cātmā avalokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti rūpagatam etat | naivāntavān nānantavān ātmā avalokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti rūpagatam etat ||
antavān ātmā avalokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti vedanāgatam etat | anantavān ātmā avalokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti vedanāgatam etat | antavāṃś ca anantavāṃś cātmā avalokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti vedanāgatam etat | naivāntavān nānantavān ātmā avalokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti vedanāgatam etat ||
antavān ātmā avalokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti saṃjñāgatam etat | anantavān ātmā avalokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti saṃjñāgatam etat | antavāṃś ca anantavāṃś cātmā avalokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti saṃjñāgatam etat | naivāntavān nānantavān ātmā avalokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti saṃjñāgatam etat ||
antavān ātmā avalokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti saṃskāragatam etat | anantavān ātmā avalokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti saṃskāragatam etat | antavāṃś ca anantavāṃś cātmā avalokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti saṃskāragatam etat | naivāntavān nānantavān ātmā avalokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti saṃskāragatam etat ||
antavān ātmā avalokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti vijñānagatam etat | anantavān ātmā avalokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti vijñānagatam etat | antavāṃś ca anantavāṃś cātmā avalokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti vijñānagatam etat | naivāntavān nānantavān ātmā avalokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti vijñānagatam etat ||
§42 十四の見解 四 ── 命と身は同じか別か 〈V. 134〉
sa jīvas tac charīram idam eva satyaṃ moham anyad iti rūpagatam etat | anyo jīvo ‘nyac charīram idam eva satyaṃ moham anyad iti rūpagatam etat ||
sa jīvas tac charīram idam eva satyaṃ moham anyad iti vedanāgatam etat | anyo jīvo ‘nyac charīram idam eva satyaṃ moham anyad iti vedanāgatam etat ||
sa jīvas tac charīram idam eva satyaṃ moham anyad iti saṃjñāgatam etat | anyo jīvo ‘nyac charīram idam eva satyaṃ moham anyad iti saṃjñāgatam etat ||
sa jīvas tac charīram idam eva satyaṃ moham anyad iti saṃskāragatam etat | anyo jīvo ‘nyac charīram idam eva satyaṃ moham anyad iti saṃskāragatam etat ||
sa jīvas tac charīram idam eva satyaṃ moham anyad iti vijñānagatam etat | anyo jīvo ‘nyac charīram idam eva satyaṃ moham anyad iti vijñānagatam etat ||
evaṃ hi subhūte tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇām asaṃkhyeyānāṃ parasattvānāṃ parapudgalānāṃ tāny unmiñjitanimiñjitāni rūpaniśritāni vijñātāni bhavanti | tāny unmiñjitanimiñjitāni vedanāniśritāni vijñātāni bhavanti | tāny unmiñjitanimiñjitāni saṃjñāniśritāni vijñātāni bhavanti | tāny unmiñjitanimiñjitāni saṃskāraniśritāni vijñātāni bhavanti | tāny unmiñjitanimiñjitāni vijñānaniśritāni vijñātāni bhavanti ||
§43 真如の如くに知る 〈V. 134〉
punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇām asaṃkhyeyānāṃ parasattvānāṃ parapudgalānāṃ tāny unmiñjitanimiñjitāni yathābhūtaṃ prajānāti ||
iha subhūte tathāgato rūpaṃ jānāti | kathaṃ ca subhūte tathāgato rūpaṃ jānāti? tathā subhūte tathāgato rūpaṃ jānāti, yathā tathatā | evaṃ hi subhūte tathāgato rūpaṃ jānāti ||
iha subhūte tathāgato vedanāṃ jānāti | kathaṃ ca subhūte tathāgato vedanāṃ jānāti? tathā subhūte tathāgato vedanāṃ jānāti, yathā tathatā | evaṃ hi subhūte tathāgato vedanāṃ jānāti ||
iha subhūte tathāgataḥ saṃjñāṃ jānāti | kathaṃ ca subhūte tathāgataḥ saṃjñāṃ jānāti? tathā subhūte tathāgataḥ saṃjñāṃ jānāti, yathā tathatā | evaṃ hi subhūte tathāgataḥ saṃjñāṃ jānāti ||
iha subhūte tathāgataḥ saṃskārāñ jānāti | kathaṃ ca subhūte tathāgataḥ saṃskārāñ jānāti? tathā subhūte tathāgataḥ saṃskārāñ jānāti, yathā tathatā | evaṃ hi subhūte tathāgataḥ saṃskārāñ jānāti ||
iha subhūte tathāgato vijñānaṃ jānāti | kathaṃ ca subhūte tathāgato vijñānaṃ jānāti? tathā subhūte tathāgato vijñānaṃ jānāti, yathā tathatā | evaṃ hi subhūte tathāgato vijñānaṃ jānāti ||
evaṃ hi subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya aprameyāṇām asaṃkhyeyānāṃ parasattvānāṃ parapudgalānāṃ tāny unmiñjitanimiñjitāni yathābhūtaṃ prajānāti ||
evaṃ hi subhūte tathāgatas tathāgatatathatayā ca skandhatathatayā ca unmiñjitanimiñjitatathatayā ca tathatāṃ prajñapayati ||
§44 真如の鎖 ── 九つはただ一つ 〈V. 134〉
yaiva ca subhūte skandhatathatā, saiva lokasyāpi tathatā | tat kasya hetoḥ? uktaṃ hy etat subhūte tathāgatena —— pañca skandhā loka iti saṃjñātā iti ||
tasmāt tarhi subhūte
yā skandhatathatā, sā lokatathatā | yā lokatathatā, sā sarvadharmatathatā | yā sarvadharmatathatā, sā srotaāpattiphalatathatā | yā srotaāpattiphalatathatā, sā sakṛdāgāmiphalatathatā | yā sakṛdāgāmiphalatathatā, sā anāgāmiphalatathatā | yā anāgāmiphalatathatā, sā arhattvaphalatathatā | yā arhattvaphalatathatā, sā pratyekabuddhatvatathatā | yā pratyekabuddhatvatathatā, sā tathāgatatathatā ||
iti hi tathāgatatathatā ca skandhatathatā ca sarvadharmatathatā ca sarvāryaśrāvakapratyekabuddhatathatā ca ekaivaiṣā tathatā anekabhāvābhāvāpagatā anekatvād anānātvād akṣayatvād avikāratvād advayatvād advaidhīkāratvāt ||
evam eṣā subhūte tathatā tathāgatena prajñāpāramitām āgamya abhisaṃbuddhā ||
§45 かくて如来と称される 〈V. 134〉
evaṃ hi subhūte prajñāpāramitā tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām asya lokasya saṃdarśayitrī | evaṃ hi subhūte tathāgato ‘sya lokasya lokaṃ saṃdarśayati | evaṃ cāsya lokasya darśanaṃ bhavati —— evaṃ hi subhūte prajñāpāramitā tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ mātā jananī janayitrī ||
evaṃ hi subhūte tathāgatas tathatām abhisaṃbudhya lokasya tathatāṃ jānāti | avitathatāṃ jānāti | ananyatathatāṃ jānāti ||
evaṃ ca subhūte tathāgatas tathatām abhisaṃbuddhaḥ saṃs tathāgata ity ucyate ||
§46 甚深なる真如 ── 誰が信解しうるか 〈V. 135〉
sthaviraḥ subhūtir āha ——
gambhīrā bhagavaṃs tathatā | ato bhagavaṃs tathatāto buddhānāṃ bhagavatāṃ bodhiḥ prabhāvyate prakāśyate |
ko ‘tra bhagavan anyo ‘dhimokṣyate ’vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo ’rhan vā paripūrṇasaṃkalpo dṛṣṭisaṃpanno vā pudgalaḥ? |
tathā hi bhagavan imāni sthānāni paramagambhīrāṇi tathāgatenābhisaṃbudhya ākhyātāni ||
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat ——
evam etat subhūte, evam etat | paramagambhīrāṇīmāni sthānāni tathāgatenābhisaṃbudhya ākhyātāni | tathā hi subhūte akṣayaiṣā tathatā, yā tathāgatenābhisaṃbuddhā, abhisaṃbudhya akṣayākṣayaivākhyātā ||
§47 諸天の問い ── 相はいかに安立されるか 〈V. 135〉
atha khalu śakradevendrapramukhāḥ kāmāvacarā rūpāvacarāś ca devaputrā brahmakāyikānāṃ ca viṃśatidevaputrasahasrāṇi yena bhagavāṃs tenopasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasābhivandya ekānte tasthuḥ ||
ekāntasthitāś ca te kāmāvacarā rūpāvacarāś ca devaputrā bhagavantam etad avocan ——
gambhīrā bhagavan dharmāḥ prakāśyante | kathaṃ bhagavan atra lakṣaṇāni sthāpyante? ||
bhagavān āha ——
śūnyam iti devaputrā atra lakṣaṇāni sthāpyante | ānimittam iti apraṇihitam iti devaputrā atra lakṣaṇāni sthāpyante |
anabhisaṃskāra iti anutpāda iti anirodha iti asaṃkleśa iti avyavadānam iti abhāva iti nirvāṇam iti dharmadhātur iti tathateti devaputrā atra lakṣaṇāni sthāpyante ||
§48 これらの相は虚空に等しい 〈V. 135〉
tat kasya hetoḥ? aniśritāni hi devaputrā etāni lakṣaṇāni | ākāśasadṛśāni hi devaputrā etāni lakṣaṇāni ||
naitāni lakṣaṇāni tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena sthāpitāni ||
naitāni lakṣaṇāni rūpasaṃkhyātāni | naitāni lakṣaṇāni vedanāsaṃkhyātāni | naitāni lakṣaṇāni saṃjñāsaṃkhyātāni | naitāni lakṣaṇāni saṃskārasaṃkhyātāni | naitāni lakṣaṇāni vijñānasaṃkhyātāni ||
naitāni lakṣaṇāni rūpaniśritāni | naitāni lakṣaṇāni vedanāniśritāni | naitāni lakṣaṇāni saṃjñāniśritāni | naitāni lakṣaṇāni saṃskāraniśritāni | naitāni lakṣaṇāni vijñānaniśritāni ||
naitāni lakṣaṇāni devair vā nāgair vā manuṣyair vā amanuṣyair vā sthāpitāni | naitāni lakṣaṇāni sadevamānuṣāsureṇa lokena śakyāni cālayitum ||
tat kasya hetoḥ? sadevamānuṣāsuro ‘pi hi loka etallakṣaṇa eva | nāpy etāni lakṣaṇāni kenāpi hastena sthāpitāni ||
yo devaputrā evaṃ vadet —— idam ākāśaṃ kenāpi sthāpitam iti, api nu sa devaputrāḥ samyag vadan vadet? ||
evam ukte kāmāvacarā rūpāvacarāś ca devaputrā bhagavantam etad avocan ——
na bhagavan ākāśaṃ kenacit sthāpitam | tat kasya hetoḥ? asaṃskṛtatvād bhagavan ākāśasya nākāśaṃ kenacit sthāpitam ||
§49 如来の出世不出世にかかわらず 〈V. 135〉
atha khalu bhagavāṃs tān kāmāvacarān rūpāvacarāṃś ca devaputrān āmantrayate sma ——
evam etad devaputrāḥ | utpādād vā tathāgatānām anutpādād vā tathaivaitāni lakṣaṇāni sthitāni ||
tat kasya hetoḥ? yathaitāni hi sthitāni, tathābhūtāni tathāgatenābhisaṃbudhya ākhyātāni | tasmād devaputrās tathāgatas tathāgata ity ucyate ||
§50 無著智と、知恩報恩 〈V. 136〉
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat ——
gambhīrāṇi bhagavan imāni lakṣaṇāni tathāgatenābhisaṃbuddhāni | tathāgatānāṃ cāsaṅgajñānaṃ yad uta prajñāpāramitā | asaṅgajñānāya prajñāpāramitā tathāgatānāṃ gocaraḥ ||
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat ——
evam etat subhūte, evam etat | evaṃ hi subhūte prajñāpāramitā tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām asya lokasya saṃdarśayitrī ||
yathā subhūte tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā imāṃ dharmaṃ prajñāpāramitām upaniśritya viharanti, tathaivaite dharmāḥ sadā sthitāḥ, asthānatas tathāgatair abhisaṃbuddhāḥ | atas te dharmam evopaniśritya viharanti, dharmaṃ satkurvanti gurukurvanti mānayanti pūjayanti arcayanti apacāyanti ||
prajñāpāramitaivaiṣā subhūte dharmāṇāṃ dharmateti tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ prajñāpāramitāṃ satkurvanti gurukurvanti mānayanti pūjayanti arcayanti apacāyanti ||
tat kasya hetoḥ? ato hi subhūte prajñāpāramitātas tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ sarvajñatāyāḥ prabhāvanā bhavati ||
kṛtajñāḥ kṛtavedinaś ca tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ | yat khalu subhūte samyag vadanto vadeyuḥ —— kṛtajñaḥ kṛtavedīti, tat tathāgataṃ hi te samyag vadanto vadanti —— kṛtajñaḥ kṛtavedīti ||
yat khalu subhūte tathāgato ‘rhan samyaksaṃbuddho yena yena yānenāgataḥ, yayā yayā pratipadā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhaḥ, tathāgatas tad eva yānaṃ tām eva pratipadam anugṛhṇīte anuparipālayati, tayaiva kṛtajñatayā kṛtaveditayā | iyaṃ subhūte tathāgatasya kṛtajñatā kṛtaveditā draṣṭavyā ||
§51 一切法は作られず、変ぜず、造られず 〈V. 136〉
punar aparaṃ subhūte tathāgatena sarvadharmā akṛtā akṛtā ity abhisaṃbuddhāḥ | avikṛtā avikṛtā ity abhisaṃbuddhāḥ | anabhisaṃskṛtā anabhisaṃskṛtā ity abhisaṃbuddhāḥ | iyam api subhūte tathāgatasya kṛtajñatā kṛtaveditā draṣṭavyā ||
prajñāpāramitāṃ hy āgamya subhūte tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya evaṃ sarvadharmeṣu jñānaṃ pravṛttam | anenāpi subhūte paryāyeṇa prajñāpāramitā tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām asya lokasya saṃdarśayitrī ||
§52 一切法は知る者なく、見る者なし 〈V. 136〉
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat ——
yadā bhagavan sarvadharmā ajānakā apaśyakāḥ, tadā kathaṃ bhagavan prajñāpāramitā tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām asya lokasya saṃdarśayitrī? ||
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat ——
sādhu sādhu subhūte, yas tvaṃ tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddham etam arthaṃ paripraśnīkartavyaṃ manyase ||
subhūtir evam āha —— sarvadharmā ajānakā apaśyakā iti | evam etat subhūte, evam etat | sarvadharmā ajānakā apaśyakāḥ ||
kathaṃ subhūte sarvadharmā ajānakā apaśyakāḥ? sarvadharmā hi subhūte śūnyāḥ | sarvadharmā hi subhūte aniśritāḥ | evaṃ hi subhūte sarvadharmā ajānakā apaśyakāḥ ||
evam ete subhūte sarvadharmāḥ prajñāpāramitām āgamya tathāgatair abhisaṃbuddhāḥ ||
evam api subhūte prajñāpāramitā tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām asya lokasya saṃdarśayitrī rūpasyādṛṣṭatvāt | vedanāyā adṛṣṭatvāt | saṃjñāyā adṛṣṭatvāt | saṃskārāṇām adṛṣṭatvāt | vijñānasyādṛṣṭatvāt saṃdarśayitrī ||
evaṃ hi subhūte prajñāpāramitā tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām asya lokasya saṃdarśayitrī bhavati ||
§53 不見こそが世間の見 〈V. 137〉
subhūtir āha ——
kathaṃ bhagavan rūpasyādṛṣṭatā bhavati? kathaṃ vedanāyāḥ? kathaṃ saṃjñāyāḥ? kathaṃ saṃskārāṇām? kathaṃ bhagavan vijñānasyādṛṣṭatā bhavati? ||
bhagavān āha ——
yadi subhūte na rūpārambaṇaṃ vijñānam utpadyate, evaṃ rūpasyādṛṣṭatā bhavati | yadi subhūte na vedanārambaṇaṃ vijñānam utpadyate, evaṃ vedanāyā adṛṣṭatā bhavati | yadi subhūte na saṃjñārambaṇaṃ vijñānam utpadyate, evaṃ saṃjñāyā adṛṣṭatā bhavati | yadi subhūte na saṃskārārambaṇaṃ vijñānam utpadyate, evaṃ saṃskārāṇām adṛṣṭatā bhavati | yadi subhūte na vijñānārambaṇaṃ vijñānam utpadyate, evaṃ vijñānasyādṛṣṭatā bhavati ||
yā ca subhūte rūpasyādṛṣṭatā, yā ca vedanāyāḥ, yā ca saṃjñāyāḥ, yā ca saṃskārāṇām, yā ca subhūte vijñānasyādṛṣṭatā, saiva lokasya dṛṣṭatā bhavati ||
evaṃ hi subhūte lokas tathāgatena dṛṣṭo bhavati | evaṃ hi subhūte prajñāpāramitā tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām asya lokasya saṃdarśayitrī ||
§54 空、不可思議、寂静、遠離 〈V. 137〉
kathaṃ ca subhūte prajñāpāramitā lokaṃ saṃdarśayati?
iti lokaḥ śūnya iti lokaṃ sūcayati, evaṃ prajñapayati, evaṃ lokaṃ saṃdarśayati ||
iti loko ‘cintya iti, lokaḥ śānta iti, loko vivikta iti lokaviśuddhyā lokaṃ sūcayati | evaṃ lokaṃ prajñapayati, evaṃ saṃdarśayatīti ||
尾題
āryāṣṭasāhasrikāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ lokasaṃdarśanaparivarto nāma dvādaśaḥ ||
聖なる八千頌般若波羅蜜における世間の示現と名づくる品、第十二
付記 一：訂正した箇所
読誦の妨げになるため、以下は訂正した。左が原ファイルの表記。
| 原ファイル | 訂正 | 理由 |
|---|---|---|
| māraḥ pāyīyān（§2） | pāpīyān | p の脱落 |
| tathāgatānām arhata samyaksaṃbuddhānām（§5 末） | arhatāṃ | 語尾の脱落 |
| tathāgatā imāṃ prajñāpāramitām āgamya（§8） | tathāgata | 動詞が単数のため。他の三十段はすべて単数 |
| ahadgatāni cittāni（§24 冒頭） | amahadgatāni | 語頭 ma の脱落 |
| vitadoṣāṇi（§19 末） | vītadoṣāṇi | 長母音の誤り |
| kathaṃ ca subhūte ── imāṃ prajñāpāramitām（§31） | tathāgata を補った | 主語の脱落 |
| sottarāni cittāni（§31） | sottarāṇi | そり舌鼻音の誤り |
| cittaḥ hi subhūte tathāgatena（§36） | cittaṃ | 主格→対格 |
| anāgamiphalatathatā（§44） | anāgāmiphala- | 長母音の誤り |
| aprameyāṇāsaṃkhyeyānāṃ（§38・§42 末） | aprameyāṇām asaṃkhyeyānāṃ | m の脱落 |
| asaṃkhyeyāṇāṃ（§38） | asaṃkhyeyānāṃ | ṇ / n の混同 |
| aprameyāṇāmamasaṃkhyeyānāṃ（§43 冒頭） | aprameyāṇām asaṃkhyeyānāṃ | am の衍字 |
| rūpāvarāś ca devaputrā（§47・§49） | rūpāvacarāś ca | ca の脱落。四箇所 |
| asyāḥ sarvajñatāyā darśayitrī（§2） | ※原文どおり | eṣāsyāḥ の誤写か。判断保留 |
| avalokaś ca（§40・§41） | ※原文どおり | ātmā ca lokaś ca の崩れと思われる。判断保留 |
| yaḥ … na sā cittasya sarāgatā（§17・§19・§21） | ※原文どおり | yaḥ（男性）と sā（女性）の不一致。三箇所とも同形 |
| asparśavihāraḥ amanaāpaḥ（§1） | ※原文どおり | 「触れ難く、意に適わぬ住」 |
| samatāsamāni（§25） | ※原文どおり | 「平等にして等しきもの」 |
| asaṃketāni（§10） | ※原文どおり | 「仮設なきもの」 |
刊本の略記を展開した箇所
原文が evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ（受・想・行も同様）と縮めている箇所は、読誦では唱えられないため、すべて五蘊に開いて書き出した。該当は §38、§39〜§42（十四の見解）、§43、§48、§52、§53 の七箇所。とくに §39〜§42 は原文では二十行足らずだが、展開すると七十行になる。
付記 二：本章で新たに現れる語
| 語 | 意味・注 |
|---|---|
| saṃdarśayitrī | 示現する者（女性形）。本章の結句を成す語 |
| janayitrī / jananī / mātā | 生む者・母。般若波羅蜜の呼び名 |
| darśayitrī | 示す者（女性形）。saṃdarśayitrī と対をなす |
| kelāyati / mamāyati / gopāyati | 慈しむ・我がものとする・守る。§1 と §2 の三動詞 |
| duṣkarakārikā | 難きを行ずる者（女性形）。母への呼びかけ |
| cittacarita | 心行。衆生の心の働き |
| unmiñjita-nimiñjita | 浮沈・出没。心の起伏。§38 以降の主題 |
| prakṛtiprabhāsvara | 自性として光り輝く。§11 |
| saṃkṣipta / vikṣipta | 摂まった心 / 散った心 |
| līna / pragṛhīta | 沈んだ心 / 策励された心 |
| mahadgata | 大に至った心 |
| sanidarśana / anidarśana | 見あるもの / 見なきもの |
| sapratigha / apratigha | 対あるもの / 対なきもの |
| lujyate / pralujyate | 壊れる / 滅び壊れる。§5 |
| akṣayākṣayā | 尽きることなく、尽きざるもの。§46 |
| avitathatā / ananyatathatā | 不虚妄性 / 不異如性。§45 |
| advaidhīkāra | 二分せざること。§44 |
| kṛtajña / kṛtavedin | 知恩の者 / 報恩の者。§50 |
| ajānaka / apaśyaka | 知る者なきもの / 見る者なきもの。§52 |
| ārambaṇa | 所縁。§53 |
付記 三：出典と利用条件
本文は GRETIL（Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages）公開の電子テキストに基づく。底本は P. L. Vaidya, Aṣṭasāhasrikā Prajñāpāramitā, Darbhanga: The Mithila Institute, 1960（Buddhist Sanskrit Texts, 4）。入力は Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project による。
GRETIL版は CC BY-NC-SA 4.0（表示・非営利・継承）で配布されている。個人の読誦や研究には自由に使えるが、商用利用は許諾されていない。頒布や販売を考える場合は、Mitra版（1887–88年、Bibliotheca Indica 110）への差し替えか、権利者への許諾申請が必要になる。
コメント