abhimānaparivartaś caturviṃśatitamaḥ ── 読誦用テキスト(全文)
読誦用テキストと同じ体裁。見出し脇の〈V. 〉は Vaidya 版の頁数。 本章は省略記号を一切用いず、全文を書き出しています。 上から下まで、そのまま唱えられます。
読誦の手引き
行の切り方
- 1行=1息。行末で軽く区切る。
|… 句の切れ目(短い間)||… 段落の終わり(長い間)——… 話者の交替
語の分かち書きについて 複合語でない連声は解いて分かち書きにしてある。唱えるときは続けて発音してよい。
列挙の行分けについて 数え上げは一項目一行にした。そのさい行末の連声は解いてある。一息で続けて唱えるときは元の連声に戻す。
発音の要点
| 表記 | 読み方 |
|---|---|
| ā ī ū | 長母音。短母音の二倍の長さを保つ |
| ṛ / ṝ | そり舌の「リ」。ṝ は長い |
| ṃ | 鼻音。直後の子音の位置で鼻に抜く |
| ḥ | 直前の母音を軽く反響させる。-aḥ =「アハ」 |
| ṭ ḍ ṇ | そり舌音。舌先を上顎の奥に |
| ś / ṣ | ś=シュ(歯茎) / ṣ=シ(そり舌) |
| c / ch | チャ / チャ(強い息) |
| kh gh ch jh ṭh ḍh th dh ph bh | 有気音。息を強く吐く |
| jñ | ギャ(ジュニャではない) |
| ‘ (アヴァグラハ) | 母音 a の脱落。読まない |
抑揚 高低アクセントはつけず、各音節を均等の長さで平板に。長母音だけ確実に伸ばす。
この章の構造
章題の語が、本文に一度も現れません。
abhimāna(増上慢)と名づけられた章ですが、本文にこの語は出てきません。代わりに置かれるのは avamanyate(軽んじる)、ātmānam utkrośayati(自らを高く掲げる)、parān paṃsayati(他を貶す)── **行為だけが描かれ、名は与えられない。**名を与えるのは章題だけです。
そして本章は、魔の側から始まって、最も具体的な倫理に着地します。
魔が疑う(§1〜§2)
菩薩が般若波羅蜜に学び、瑜伽に入り、修習するとき、三千大千世界の一切の波旬は疑いに陥ります。
この菩薩は途中で実際を証得して声聞地・独覚地に落ちるのか、 それとも無上菩提を証するのか
第二十章がまさにこの分岐を「証得しないこと」として説きました。魔もそこを見ている。
菩薩が般若波羅蜜の住によって住するとき、波旬たちは śokaśalyaviddhā bhavanti(憂いの箭に貫かれる)。そこで妨害に出ます ── 四方に流星を放ち、天の一角を焼いて見せる(ulkāpātān diśi diśy utsṛjanti, digdāhān upadarśayanti)。
狙いは一点です。
yenāsyaikacittotpādo 'pi kṣīyeta(それによって、この者の一発心すら失われはしまいか)
前章 §4 で帝釈が「ただ一たびの発心によってすら凌駕されている」と言った、その ekacittotpāda が、ここでは魔が狙う一点として戻ってきます。
しかし全員にではない ── na sarvasya bodhisattvasya mahāsattvasya māraḥ pāpīyān upasaṃkrāmati。ある者には近づき、ある者には近づかない。
六つの隙(§3〜§8)
阿難が問う ── **いかなる菩薩に波旬は近づくのか。**答えは六段で、いずれも同じ結句で閉じます。
māraḥ pāpīyān upasaṃkrāmati viheṭhanābhiprāyaḥ, **avatāraṃ cāsya labhate**(害さんとの意をもって近づき、その隙を得る)
| 段 | 隙 |
|---|---|
| §3 | 過去に般若波羅蜜を聞いても信解の心を起こさなかった |
| §4 | 甚深の般若波羅蜜を聞いて疑いに陥る ──「これがそうなのか、そうでないのか」 |
| §5 | 善知識を欠き悪知識に摂受され、聞かず、聞かぬゆえに知らず、知らぬゆえに問わない |
| §6 | 非法を持つ者に執着する ──「この者こそ、われの得た相応しい伴侶だ」 |
| §7 | 他の菩薩に**「聞いて何になる。書写して何になる」**と言い、他の菩薩たちをも引き離す |
| §8 | **「われは遠離の住によって住する。他の者は住していない」**と誇る |
**第六段だけ結句が変わります。**魔は近づきません。ただ喜ぶ。
tuṣṭa udagra āttamanāḥ pramuditaḥ prītisaumanasyajāto bhavati, saṃharṣajāto harṣitacittaḥ prītiprāmodyajāto bhavati
**喜びをあらわす語が八つ畳まれます。**理由は一言 ── 「この者は無上菩提を遠ざけているからだ。」
第二十一章 §9〜§14 では、魔は虚空に立って sādhu sādhu と声をかけました。**ここでは何も言いません。**声をかける必要がないからです。
魔の計算(§9)
本章でもっとも冷たい一段です。
名が挙げられ、姓が挙げられ、頭陀の徳が称讃される。それしきのことで(tāvanmātrakeṇa)他の柔和な菩薩たちを軽んじる。しかもその者には不退転の徳も相も徴も特徴も無い。無いままに煩悩を起こし、自らを高く掲げ、他を貶す。
そこで波旬たちが思う。
na śūnyāni mārabhavanāni bhaviṣyanti, utsadāni bhaviṣyanti(魔の宮殿は空しくならぬであろう。満ちるであろう)
大地獄も、畜生も、餓鬼も、阿修羅の身も満ちるであろう ── と。**そして波旬は加持する。かかる菩薩が利養恭敬を得、ādeyavacana(言葉が受け入れられる者)**となるように、と。
そこから連鎖が描かれます。
言葉が受け入れられる → 多くの人を捉える → 大衆が聞くべし信ずべしと思う
→ 見聞して真似をする → 真似た者は真実のために学ばず、行ぜず、瑜伽に入らない
→ 雑染が増す → 身語意の業のことごとくが不快・不愛・不喜に至る
→ 大地獄が満ち、魔の宮殿が満ちる
**一人の増上慢が、模倣を通して大衆に及ぶ。**魔の喜びが人数の計算として描かれるのが本段です。
諍い(§10〜§11)
三段。
| 段 | 誰と誰が | 魔は |
|---|---|---|
| §10 前半 | 菩薩と声聞乗の人 | 「この者は一切智を遠ざけるであろう」 |
| §10 後半 | 菩薩と他の菩薩 | いよいよ大いに喜ぶ ──「この二人ともが遠く立つであろう」 |
| §11 | 授記された菩薩と未授記の菩薩 | ── |
第三段には罰が置かれます ── **その心を起こした劫の数だけ、あらためて鎧を着なければならない。**ただし sacet asyāparityaktā sarvajñatā(もし一切智を捨てていないならば)。
出離はあるか(§12〜§14)
阿難が問う。「その発心に、何らかの出離はありますか。」
世尊は答える ── わたしは声聞乗・独覚乗・菩薩乗の人々に、出離ある法を説いた。
**§13、出離なき者。**懺悔せず、将来の防護に向かわず、随眠を負い、随眠に縛られて住する者 ── nāham ānanda tasya pudgalasya niḥsaraṇaṃ vadāmi(わたしはその人に出離を説かない)。必ずその劫数だけ鎧を着なければならない。
**§14 が本章の中心であり、本経でもっとも具体的な倫理の一段です。**懺悔し、防護に向かう者の独白 ──
一切衆生の諍いと論争と対立を、除き、鎮め、静めるべきわれが、みずから諍っている。 言い返されて言い返すわれの得るところは、悪しき得であって善き得ではない。
一切衆生の橋(
saṃkrama)となるべきわれが、他人に「おまえ」とすら言い、粗く荒い返事をしている。諍いにおいては、鈍き者のごとく、聾唖の者のごとくあるべし(
jaḍasadṛśena eḍamūkasamena)。 他から悪しき言葉が語られるのを聞いても、心を害すべからず。他人の欠点を知ろうとするのは、わたくしに相応しくない。 他人の欠点を聞こうと思うことすら、相応しくない。
一切衆生を安楽ならしめ、成道して般涅槃せしむべきわれが、瞋恚を起こすとは。 **みずから過ちを犯した相手に対してすら、瞋るべきではない。**そのわれが動揺するとは。
命の妨げをなされてすら動揺すべからず。顔に眉をひそめるべからず。
asyāham ānanda bodhisattvasya mahāsattvasya niḥsaraṇaṃ vadāmi(この者にわたしは出離を説く)。
他の菩薩を師とせよ(§15)
章の結びです。声聞乗の人々に対しても、いかなる衆生に対しても動揺しないように住すべし。では他の菩薩たちに対してはいかに住すべきか。
tadyathāpi nāma ānanda śāstari(あたかも師に対するがごとく)「これらはわが師なる菩薩摩訶薩である」と、かく住すべし。
そして四つの bata(ああ)が続きます。
ekayānasamārūḍhā bateme ああ、これらは同じ一つの乗に乗った者たち
ekamārgasamārūḍhā bateme ああ、これらは同じ一つの道に乗った者たち
samānābhiprāyā bateme ああ、これらは意を同じくする者たち
samayānasaṃprasthitā bateme ああ、これらは同じ乗に発趣した者たち
彼らが学ぶべきところにおいて、われも学ぶべし。もし彼らのうちの誰かが雑わりたる住によって住するなら、われは雑わりたる住によって住すべからず。
**第二十一章が「善知識を軽んじる者」を六つの名で呼び、第二十二章が「では善知識とは誰か」と問い、本章が「他の菩薩を師と見よ」に着地する。**三章にわたる弧が、ここで閉じます。
§1 魔の疑いと憂いの箭 〈V. 206〉
atha khalu bhagavān punar apy āyuṣmantam ānandam āmantrayate sma ——
yasmin khalu punar ānanda samaye bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ śikṣate, prajñāpāramitāyāṃ yogam āpadyate, prajñāpāramitāṃ bhāvayati, tasmin ānanda samaye ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau mārāḥ pāpīyāṃsas te sarve saṃśayitā bhavanti ——
kim ayaṃ bodhisattvo mahāsattvo ‘ntarā bhūtakoṭiṃ sākṣātkariṣyati śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā, utāho anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyata iti ||
punar aparam ānanda tasmin samaye mārāḥ pāpīyāṃsaḥ śokaśalyaviddhā bhavanti yasmin samaye bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāvihāreṇa viharati ||
§2 魔の妨害 ── 流星と天の焼け 〈V. 206〉
punar aparam ānanda yasmin samaye bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, prajñāpāramitāyāṃ yogam āpadyate, prajñāpāramitāṃ bhāvayati, tasmin samaye mārāḥ pāpīyāṃso bodhisattvasya mahāsattvasya viheṭhām upasaṃharanti bhayaṃ saṃjanayanti ulkāpātān diśi diśy utsṛjanti digdāhān upadarśayanti ——
apy eva nāma ayaṃ bodhisattvo mahāsattvo ‘valīyeta vā romaharṣo vā asya bhavet, yenāsyaikacittotpādo ‘pi kṣīyeta anuttarāyāḥ samyaksaṃbodher iti ||
tatra ānanda na sarvasya bodhisattvasya mahāsattvasya māraḥ pāpīyān upasaṃkrāmati viheṭhanābhiprāyaḥ | api tu kasyacid upasaṃkrāmati, kasyacin nopasaṃkrāmati ||
§3 隙 一 ── 信解の心を起こさず 〈V. 206〉
ānanda āha ——
kiyadrūpasya bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya upasaṃkrāmati māraḥ pāpīyān viheṭhanābhiprāyaḥ? ||
bhagavān āha ——
yena ānanda bodhisattvena mahāsattvena pūrvāntataḥ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyām adhimukticittaṃ notpāditaṃ bhavati, asya ānanda bodhisattvasya mahāsattvasya māraḥ pāpīyān upasaṃkrāmati viheṭhanābhiprāyaḥ, avatāraṃ cāsya labhate ||
§4 隙 二 ── 疑い 〈V. 206〉
punar aparam ānanda yo bodhisattvo mahāsattvo gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ saṃśayaprāpto bhavati, vimatim utpādayati —— syād veyaṃ prajñāpāramitā, evaṃ na vā syād iti,
asyāpy ānanda bodhisattvasya mahāsattvasya māraḥ pāpīyān upasaṃkrāmati viheṭhanābhiprāyaḥ, avatāraṃ cāsya labhate ||
§5 隙 三 ── 悪知識 〈V. 206〉
punar aparam ānanda yo bodhisattvo mahāsattvaḥ kalyāṇamitravirahito bhavati, pāpamitraparigṛhītaś ca bhavati, sa gambhīrāṇi gambhīrāṇi sthānāni prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ na śṛṇoti, aśṛṇvan na jānāti, ajānan na paripṛcchati —— kathaṃ prajñāpāramitā bhāvayitavyeti,
asyāpy ānanda bodhisattvasya mahāsattvasya māraḥ pāpīyān upasaṃkrāmati viheṭhanābhiprāyaḥ, avatāraṃ cāsya labhate ||
§6 隙 四 ── 非法を持つ者への執着 〈V. 206〉
punar aparam ānanda yo bodhisattvo mahāsattvo ‘saddharmaparigrāhakam ālīno bhavati ——
eṣa mama sahāyakaḥ, sarvārtheṣu māṃ na parityajati | bahavo ‘pi bodhisattvā mahāsattvā mamānye ‘pi sahāyakāḥ santi | na ca punas te mamābhiprāyaṃ paripūrayanti | ayaṃ tu mayā pratirūpaḥ sahāyo labdhaḥ | ayaṃ mamābhiprāyaṃ paripūrayiṣyati,
asyāpy ānanda bodhisattvasya mahāsattvasya māraḥ pāpīyān upasaṃkrāmati viheṭhanābhiprāyaḥ, avatāraṃ cāsya labhate ||
§7 隙 五 ── 他の菩薩を引き離す 〈V. 207〉
punar aparam ānanda yo bodhisattvo mahāsattvo ‘syāṃ gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyām anyaṃ bodhisattvam evaṃ vadet ——
gambhīrā bateyaṃ prajñāpāramitā | kiṃ tavainayā śrutayā? | na hy evam atra yujyamānam anyeṣu sūtrānteṣu yathā tathāgatena bhāṣitam | aham apy asyām agādham āsvādaṃ na labhe | kiṃ tavainayā śrutayā likhitayā veti?
evam anyān api bodhisattvān mahāsattvān vivecayate,
asyāpy ānanda bodhisattvasya mahāsattvasya māraḥ pāpīyān upasaṃkrāmati viheṭhanābhiprāyaḥ, avatāraṃ cāsya labhate ||
§8 隙 六 ── 遠離を誇る / 魔の喜び 〈V. 207〉
punar aparam ānanda yasmin samaye bodhisattvo mahāsattvo ‘nyān bodhisattvān avamanyate ——
ahaṃ vivekavihāreṇa viharāmi, nānye vivekavihāreṇa viharanti, nānyeṣāṃ vivekavihārāḥ saṃvidyanta iti ||
tasminn ānanda samaye māraḥ pāpīyāṃs tuṣṭa udagra āttamanāḥ pramuditaḥ prītisaumanasyajāto bhavati, saṃharṣajāto harṣitacittaḥ prītiprāmodyajāto bhavati ||
tat kasya hetoḥ? dūrīkaroty eṣo ‘nuttarāṃ samyaksaṃbodhim iti ||
§9 名と姓と頭陀の称讃 ── 模倣の連鎖 〈V. 207〉
punar aparam ānanda yasmin samaye bodhisattvasya mahāsattvasya nāmagrahaṇaṃ vā gotragrahaṇaṃ vā dhutaguṇaparikīrtanaṃ vā bhavati, evaṃ sa tāvanmātrakeṇa tato ‘nyān bodhisattvān mahāsattvān peśalān kalyāṇadharmaṇo ‘vamanyate ||
te ca tasya guṇā na saṃvidyante, ye ‘vinivartanīyānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitāyāṃ caratāṃ guṇāḥ | te ākārās tāni liṅgāni tāni nimittāni tasya na saṃvidyante ||
so ‘saṃvidyamāneṣv avinivartanīyaguṇeṣu kleśam utpādayati, yad uta ātmānam utkrośayati, parān paṃsayati —— na khalv ete teṣu dharmeṣu saṃdṛśyante, yatrāhaṃ saṃdṛśya iti ||
tatra mārāṇāṃ pāpīyasām evaṃ bhavati —— na śūnyāni mārabhavanāni bhaviṣyanti, utsadāni bhaviṣyanti | mahānirayās tiryañcaḥ pretaviṣayā āsurāś ca kāyā utsadā bhaviṣyantīti ||
tathā ca māraḥ pāpīyān adhiṣṭhāsyati, yathā te bodhisattvā mahāsattvā evaṃ pravṛttā adhyākrāntā lābhasatkāreṇa bhaviṣyanti, ādeyavacanāś ca bhaviṣyanti ||
te tayā ādeyavacanatayā bahujanaṃ grāhayiṣyanti | teṣāṃ ca sa mahājanaḥ śrotavyaṃ śraddhātavyaṃ maṃsyate | te dṛṣṭvā śrutvā ca teṣām anukṛtim āpatsyante | te dṛṣṭaśrutānukṛtim āpadyamānā na tathatvāya śikṣiṣyante, na tathatvāya pratipatsyante, na tathatvāya yogam āpatsyante ||
evaṃ te na tathatāyāṃ śikṣamāṇā na tathatāyāṃ pratipadyamānā na tathatāyāṃ yogam āpadyamānāḥ saṃkleśaṃ vivardhayiṣyanti ||
evaṃ te viparyastayā cittasaṃtatyā yad yad eva karma ārapsyante kāyena vā vācā vā manasā vā, tat sarvam aniṣṭatvāya akāntatvāya apriyatvāya amanaāpatvāya saṃvartsyate ||
evaṃ te mahānirayā utsadā bhaviṣyanti, tiryañcaḥ pretaviṣayā āsurāś ca kāyāḥ, mārabhavanāni cotsadāni bhaviṣyanti ||
imam apy ānanda arthavaśaṃ saṃpaśyan māraḥ pāpīyāṃs tuṣṭa udagra āttamanāḥ pramuditaḥ prītisaumanasyajāto bhavati ||
§10 諍い ── 声聞乗の人と、他の菩薩と 〈V. 207–208〉
punar aparam ānanda yasmin samaye bodhisattvo mahāsattvaḥ śrāvakayānikena pudgalena sārdhaṃ kalahāyati vivadati vigṛhṇīte ākrośet paribhāṣeta vyāpadyeta doṣam utpādayati, tasmin samaye mārasya pāpīyasa evaṃ bhavati —— dūrīkariṣyati batāyaṃ kulaputraḥ sarvajñatām, atidūre sthāsyati sarvajñatāyāḥ ||
sacet punar bodhisattvayānikaḥ pudgalo ‘nyena bodhisattvayānikena pudgalena sārdhaṃ kalahāyati vivadati vigṛhṇīte ākrośati paribhāṣate vyāpadyate doṣam utpādayati, tatra māraḥ pāpīyān bhūyasyā mātrayā tuṣṭo bhavati, udagra āttamanāḥ pramuditaḥ prītisaumanasyajāto bhavati ||
evaṃ cāsya bhavati —— ubhāv apy etau bodhisattvau dūre sthāsyataḥ sarvajñatāyā iti ||
§11 授記者と未授記者 ── 劫数の鎧 〈V. 208〉
punar aparam ānanda yo bodhisattvo mahāsattvo vyākṛto ‘vyākṛtena bodhisattvena mahāsattvena sārdhaṃ kalahāyed vivaded vigṛhṇīyād ākrośet paribhāṣeta vyāpadyeta doṣam utpādayet, cittaṃ cāghātayet,
tena bodhisattvena mahāsattvena cittotpāde tāvata eva kalpān saṃnāhaḥ saṃnahyaḥ, saced asyāparityaktā sarvajñatā ||
§12 阿難の問い ── 出離はあるか 〈V. 208〉
evam ukte āyuṣmān ānando bhagavantam etad avocat ——
asti bhagavaṃs teṣāṃ cittotpādānāṃ kiṃcin niḥsaraṇam, utāho tāvata eva kalpān avaśyaṃ tena bodhisattvena mahāsattvena saṃnāhaḥ saṃnahyaḥ? ||
bhagavān āha ——
saniḥsaraṇam ānanda mayā dharmo deśitaḥ śrāvakayānikānāṃ pratyekabuddhayānikānāṃ bodhisattvayānikānāṃ ca pudgalānām ||
§13 出離なき者 〈V. 208〉
tatra ānanda yo ‘yaṃ bodhisattvayānikaḥ pudgalo bodhisattvayānikena pudgalena sārdhaṃ kalahāyitvā vivaditvā vigṛhya ākruśya paribhāṣya vyāpadya doṣam utpādya na pratideśayati, nāyatyāṃ saṃvarāya pratipadyate, anuśayaṃ vahati, anuśayabaddho viharati,
nāham ānanda tasya pudgalasya niḥsaraṇaṃ vadāmi | avaśyaṃ tena ānanda pudgalena punar eva tāvata eva kalpān saṃnāhaḥ saṃnahyaḥ ||
§14 懺悔する者の独白 〈V. 208–209〉
yaḥ punar ānanda bodhisattvayānikaḥ pudgalo bodhisattvayānikena pudgalena sārdhaṃ kalahāyitvā vivaditvā vigṛhya ākruśya paribhāṣya vyāpadya doṣam utpādya pratideśayati, pratideśyāyatyāṃ saṃvarāya pratipadyate, evaṃ ca cittam utpādayati ——
yena mayā sarvasattvānāṃ vigrahā vivādā virodhā utsārayitavyā nidhyāpayitavyāḥ praśamayitavyāḥ, so ‘haṃ nāma svayam eva vivadāmi ||
lābhā me durlabdhā na sulabdhāḥ, yo ‘haṃ jalpite pratijalpāmi ||
yena mayā sarvasattvānāṃ saṃkramabhūtena bhavitavyam, so ‘haṃ pareṣu tvam ity api vācaṃ bhāṣe, paruṣaṃ vā karkaśaṃ vā prativaco dadāmi | idam api mayā naiva vaktavyam ||
jaḍasadṛśena eḍamūkasamena mayā kalahavigrahavivādeṣu bhavitavyam | parato duruktāni durāgatāni durbhāṣitāni bhāṣyamāṇāni śṛṇvatā cittaṃ nāghātayitavyam ||
pareṣām antike na mamaitat sādhu, na caitan mama pratirūpam, yo ‘haṃ parasya doṣāntaraṃ saṃjāne | etad api me na pratirūpam, yad ahaṃ pareṣāṃ doṣāntaram api śrotavyaṃ manye ||
tat kasya hetoḥ? na mayā adhyāśayo vikopayitavyaḥ, yena mayā sarvasattvāḥ sarvasukhopadhānaiḥ sukhayitavyāḥ, parinirvāpayitavyāś ca anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya | sa nāmāhaṃ vyāpadye ||
na ca mayā svaparāddheṣv api pareṣu vyāpattavyam | sa nāmāhaṃ kṣobhaṃ gacchāmi | idaṃ mayā na karaṇīyam | dṛḍhaparākramatayā parākrāntavyam ||
na ca mayā jīvitāntarāye ‘pi kriyamāṇe kṣobhaḥ karaṇīyaḥ, na bhrukuṭir mukhe utpādayitavyeti ||
asyāham ānanda bodhisattvasya mahāsattvasya niḥsaraṇaṃ vadāmi ||
§15 他の菩薩を師とせよ ── 章の結び 〈V. 209〉
evaṃ cānanda bodhisattvena mahāsattvena śrāvakayānikānām api pudgalānām antike sthātavyam, yathā na kasyacit sattvasyāntike kṣubhyeta | evam eva ca sarvasattvānām antike sthātavyam ||
kathaṃ cānanda bodhisattvena mahāsattvena apareṣāṃ bodhisattvayānikānāṃ pudgalānām antike sthātavyam? ||
tadyathāpi nāma ānanda śāstari | ete mama bodhisattvā mahāsattvāḥ śāstāra ity evaṃ sthātavyam ||
ekayānasamārūḍhā bateme mama bodhisattvā mahāsattvāḥ | ekamārgasamārūḍhā bateme mama bodhisattvā mahāsattvāḥ | samānābhiprāyā bateme mama bodhisattvā mahāsattvāḥ | samayānasaṃprasthitā bateme mama bodhisattvā mahāsattvāḥ ||
yatraibhiḥ śikṣitavyam, tatra mayā śikṣitavyam | yathaiva caibhiḥ śikṣitavyam, tathaiva mayā śikṣitavyam ||
sacet punar eṣāṃ kaścid vyavakīrṇavihāreṇa vihariṣyati, na mayā vyavakīrṇavihāreṇa vihartavyam | sacet punar ete ‘vyavakīrṇavihāreṇa vihariṣyanti sarvajñatāpratisaṃyuktair manasikāraiḥ, mayāpy evaṃ śikṣitavyam ||
evaṃ sarvajñatāyāṃ śikṣamāṇasya ānanda bodhisattvasya mahāsattvasya antarāyo na bhavaty anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ, kṣipraṃ ca anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyata iti ||
尾題
āryāṣṭasāhasrikāyāṃ prajñāpāramitāyām abhimānaparivarto nāma caturviṃśatitamaḥ ||
聖なる八千頌般若波羅蜜における増上慢と名づくる品、第二十四
付記 一:訂正した箇所
| 原ファイル | 訂正 | 理由 |
|---|---|---|
| tat sarvam anirdiṣṭatvāya akāntatvāya apriyatvāya amanaāpatvāya(§9) | aniṣṭatvāya | 四語一組の定型は aniṣṭa / akānta / apriya / amanāpa。anirdiṣṭa(説き示されざる)は他の三語と揃わない |
| nāyatyāṃ saṃbarāya pratipadyate(§13) | saṃvarāya | §14 の同一句は saṃvarāya |
| yad ahaṃ pareṣa doṣāntaram(§14) | pareṣāṃ | 語尾の脱落。直前の同型句は parasya |
| na caitan mamāṃ pratirūpam(§14) | mama | 余分な鼻音 |
| cittotpāde tāvata eva kalpān saṃnāhaḥ saṃnāhyaḥ(§11) | saṃnahyaḥ | §12・§13 の同一句は saṃnahyaḥ。三例のうち二例に合わせた |
| atidūre sthāsyati sarvajñatāyāḥ sacetpunar(§10) | 文を分かった | 魔の思念の引用がどこで終わるか原文では区切られていない。次文 sacet punar から新たな条件節が始まる |
mārāḥ pāpīyāṃsaḥ(§1・§2・§9) | ※原文どおり | **波旬が複数形で現れる。**三千大千世界の一切の魔を指すため。他章では単数が普通 |
syād veyaṃ prajñāpāramitā(§4) | ※原文どおり | syād vā iyam の連声 |
agādham āsvādaṃ na labhe(§7) | ※原文どおり | 「深い味わいを得ない」。agādha(底なき)を味の形容に用いる |
ākrośet paribhāṣeta vyāpadyeta doṣam utpādayati(§10) | ※原文どおり | 願望法と直説法が同一の列のなかで混在している。§11 では全て願望法、§13・§14 では全て絶対分詞 |
saṃdṛśya iti(§9) | ※原文どおり | 受動一人称。「わたくしが見られるのに」 |
刊本の略記について
**本章に peyālaṃ は無く、六つの隙も、七つの諍いの動詞も、八つの喜びの語も、四つの bata も、いずれも原文が全項を書き出している。**行分けのみ施した。
付記 二:本章で新たに現れる語
章題の語について
**abhimāna(増上慢)は本文に一度も現れません。**章題と尾題にのみ置かれます。本文が用いるのは行為をあらわす語です。
| 語 | 意味 |
|---|---|
avamanyate | 軽んじる |
ātmānam utkrośayati | 自らを高く掲げる |
parān paṃsayati | 他を貶す |
vivecayate | 引き離す |
第二十一章では abhimāna が五種の慢の一つとして名指されていました。本章はその名を伏せて、行為だけを並べます。
魔をめぐる語
| 語 | 意味 |
|---|---|
mārāḥ pāpīyāṃsaḥ | 波旬たち。複数形 |
saṃśayita | 疑いに陥れる |
śokaśalyaviddha | 憂いの箭に貫かれたる |
viheṭhā / viheṭhanābhiprāya | 害/害さんとの意 |
ulkāpāta | 流星の落下 |
digdāha | 天の一角が焼けること |
avalīyate | 退縮する |
romaharṣa | 身の毛のよだち |
avatāraṃ labhate | 隙を得る |
mārabhavana | 魔の宮殿 |
utsada | 満ちる・あふれる |
魔の喜びの八語(§8)
tuṣṭa(悦べる)/udagra(意気昂れる)/āttamanas(心奪われたる)/pramudita(大いに喜べる)/prītisaumanasyajāta(喜と悦とを生じたる)/saṃharṣajāta(歓喜を生じたる)/harṣitacitta(心躍れる)/prītiprāmodyajāta(喜と歓喜とを生じたる)
**§9 では前五語のみが用いられます。**八語すべてが揃うのは §8 の遠離を誇る段だけです。
模倣の連鎖の語(§9)
| 語 | 意味 |
|---|---|
nāmagrahaṇa / gotragrahaṇa | 名を挙げること/姓を挙げること |
dhutaguṇaparikīrtana | 頭陀の徳の称讃 |
tāvanmātrakeṇa | それしきのことで |
ādeyavacana | 言葉が受け入れられる者 |
anukṛtim āpadyate | 真似をする |
aniṣṭa akānta apriya amanāpa | 不欲・不快・不愛・不喜 |
諍いの七語
kalahāyati(争う)/vivadati(論ずる)/vigṛhṇīte(いさかう)/ākrośati(罵る)/paribhāṣate(詰る)/vyāpadyate(瞋る)/doṣam utpādayati(過を起こす)
七語が §10 に二度、§11・§13・§14 に一度ずつ、計五度現れます。§10・§11 では定動詞と願望法、§13・§14 では絶対分詞になります。同じ列が形を変えて戻ってくる。
出離の段の語(§12〜§14)
| 語 | 意味 |
|---|---|
niḥsaraṇa / saniḥsaraṇa | 出離/出離あるもの |
pratideśayati | 懺悔する |
āyatyāṃ saṃvarāya pratipadyate | 将来の防護に向かう |
anuśayaṃ vahati | 随眠を負う |
saṃnāhaṃ saṃnahyati | 鎧を着る |
saṃkramabhūta | 橋となれる者 |
jaḍasadṛśa | 鈍き者のごとき |
eḍamūkasama | 聾唖の者のごとき |
doṣāntara | 他人の欠点 |
adhyāśayaṃ vikopayati | 意楽を損なう |
svaparāddha | みずから過ちを犯したる者 |
kṣobhaṃ gacchati | 動揺する |
bhrukuṭi | 眉をひそめること |
saṃkrama(橋)は本章でもっとも印象的な語です。一切衆生の橋となるべき者が、他人に「おまえ」と言っている ── その落差が独白の起点になっています。
§15 の語
| 語 | 意味 |
|---|---|
śāstari(処格) | 師に対して |
ekayānasamārūḍha | 同じ一つの乗に乗れる |
ekamārgasamārūḍha | 同じ一つの道に乗れる |
samānābhiprāya | 意を同じくする |
samayānasaṃprasthita | 同じ乗に発趣せる |
vyavakīrṇavihāra | 雑わりたる住 |
唱えかたについて
| 区切り | 段 | 性格 |
|---|---|---|
| 一 | §1〜§2 | 魔の疑いと妨害。外から見た情景 |
| 二 | §3〜§8 | 六つの隙。同じ器の反復 |
| 三 | §9〜§11 | 魔の計算と諍い。冷たく、速く |
| 四 | §12〜§15 | 出離と、師と見ること。遅く、内へ |
§2 の流星と天の焼けは、乾いた調子で。 ulkāpātān diśi diśy utsṛjanti(四方に流星を放つ)── **恐ろしげに唱えないでください。**魔がやっていることの記述であって、恐怖の描写ではありません。淡々と置くほうが効きます。
§3〜§8 は等速で。 六段が同じ器です。各段の結句 avatāraṃ cāsya labhate(その隙を得る)を、**六度とも同じ高さ・同じ速さで。**そこが六段を貫く柱です。ただし §8 だけは結句が来ません。**待っている耳に、代わりに魔の喜びが八語落ちてくる。**この不意打ちが §8 の作りです。八語は加速して、dūrīkaroty eṣaḥ(この者は遠ざけている)で止めてください。
§9 は本章でもっとも速く、もっとも冷たく。 模倣の連鎖が七つの段を経て地獄と魔宮に至ります。**一切、感情を乗せずに。**計算だからです。そして最後の五語(喜びの語)だけ、わずかに緩める。
§10・§11 の七つの動詞は畳みかけて。 kalahāyati から doṣam utpādayati まで一息で。同じ列が §13・§14 では絶対分詞になって戻ってきますので、**そこでは逆にゆっくりと。**形が変わったことが分かる速さで。
§14 は本章の中心です。 独白ですので、**唱える者の声がそのまま独白の声になります。**とくに次の三箇所で速度を落としてください。
so 'haṃ nāma svayam eva vivadāmi(そのわれが、みずから諍っている)so 'haṃ pareṣu tvam ity api vācaṃ bhāṣe(そのわれが、他人に「おまえ」とすら言っている)sa nāmāhaṃ vyāpadye(そのわれが、瞋恚を起こすとは)
so 'ham / sa nāma aham が三度、同じ位置に置かれています。「ほかならぬこのわれが」という指し方です。ここだけは他の行と区別してください。
§15 は静かに、そして少しずつ上げて。 tadyathāpi nāma ānanda śāstari(あたかも師に対するがごとく)で一度止め、四つの bata(ああ)を **同じ長さ・同じ抑揚で四度。**嘆きの bata ではなく、認める bata です。第十九章 §23 や第二十二章 §13 の aho bata とは声の質を変えてください。
最後の一行は落として終える。 「かく一切智において学ぶ菩薩には障礙なく、速やかに無上菩提を証する」── 三章にわたる弧がここで閉じます。
コメント