anugamaparivarta ekonatriṃśattamaḥ ── 読誦用テキスト(全文)
読誦用テキストと同じ体裁。見出し脇の〈V. 〉は Vaidya 版の頁数。 本章は省略記号を一切用いず、全文を書き出しています。 上から下まで、そのまま唱えられます。
読誦の手引き
行の切り方
- 1行=1息。行末で軽く区切る。
|… 句の切れ目(短い間)||… 段落の終わり(長い間)——… 話者の交替
語の分かち書きについて 複合語でない連声は解いて分かち書きにしてある。唱えるときは続けて発音してよい。
列挙の行分けについて 数え上げは一項目一行にした。そのさい行末の連声は解いてある。一息で続けて唱えるときは元の連声に戻す。
発音の要点
| 表記 | 読み方 |
|---|---|
| ā ī ū | 長母音。短母音の二倍の長さを保つ |
| ṛ / ṝ | そり舌の「リ」。ṝ は長い |
| ṃ | 鼻音。直後の子音の位置で鼻に抜く |
| ḥ | 直前の母音を軽く反響させる。-aḥ =「アハ」 |
| ṭ ḍ ṇ | そり舌音。舌先を上顎の奥に |
| ś / ṣ | ś=シュ(歯茎) / ṣ=シ(そり舌) |
| c / ch | チャ / チャ(強い息) |
| kh gh ch jh ṭh ḍh th dh ph bh | 有気音。息を強く吐く |
| jñ | ギャ(ジュニャではない) |
| ‘ (アヴァグラハ) | 母音 a の脱落。読まない |
抑揚 高低アクセントはつけず、各音節を均等の長さで平板に。長母音だけ確実に伸ばす。
この章の構造
本章には、対話がありません。場面もありません。
須菩提は問わず、帝釈も阿難も現れず、天も華も降りません。punar aparaṃ subhūte(また次に、須菩提よ)の一句で始まり、そのまま一つの定型が反復されて章が閉じます。
本経のなかで、**これほど純粋に「唱えるための形」をしている章はほかにありません。**反復そのものが内容です。
章題の語 ── anugantavyā
anugama(随行)は動詞 anugacchati(随い行く・随って至る)の名詞形です。そして本章では、その未来受動分詞 anugantavyā(随い行くべし)が、章の全体を貫きます。
数えると 六十度を超えて現れる。他の語はすべて、この一語の前に置かれる修飾にすぎません。
前章 §21 が「六波羅蜜に学んで出離した(niryāta)」と説き、その出離が般若波羅蜜に依るとされました。本章はその「依る」を、六十度の anugantavyā に展開したものと読めます。
三つの層
同じ定型が、三度、形を変えて積まれます。
| 層 | 形 | 訳 | おおよその数 |
|---|---|---|---|
| 一 | X-taḥ prajñāpāramitā anugantavyā | Xより、般若波羅蜜に随い行くべし | 三十を超える |
| 二 | X-aparyantatayā prajñāpāramitāparyantatā anugantavyā | Xの無辺なることによって、般若波羅蜜の無辺なることに随い行くべし | 二十余 |
| 三 | rūpaṃ hi subhūte X-samam | 色はXに等し(五蘊への配当) | 二十六組 |
第一層は「何によって」を数え上げ、第二層は「無辺性」を主語に立て直し、第三層はそれをすべて五蘊に戻す。
とりわけ第二層から第三層への折り返しが目を引きます。**第二層で「海の無辺なることによって」と譬えられたものが、第三層では「色は海に等し」と言い直される。**譬えの外に置かれていたものが、譬えの内側に引き入れられる。
第一層 ── 何によって随い行くか(§1〜§11)
冒頭の四つは、否定辞をもつ語が畳まれます。
sarvadharmāsaṅgataḥ 一切法の無著より
sarvadharmāsaṃbhedanataḥ 一切法の無分別より
sarvadharmāsaṃbhavataḥ 一切法の無生より
sarvadharmānirvikārasamāḥ 一切法の無変異平等なりということより
そして §2 が、本章でもっとも重い一段です。
一切法は、ただ名のみによって、ただ言説のみによって説かれる (
nāmamātreṇa vyavahāramātreṇa abhilapyante)しかも 言説は、どこにもなく、いずこからでもなく、誰のものでもない (
na kvacin na kutaścin na kaścid vyavahāraḥ)一切法は言説なく、語られず、言説されず、語られたることなし (
avyavahārā avyāhārā avyavahṛtā avyāhṛtā)
言説によって説かれる、と言った直後に、その言説を四重に否定する。しかも否定は vyavahāra(言説)と vyāhāra(語ること)の二語を、現在形と過去分詞の二形に組み合わせた四つ組で置かれます。
途中に入る三つの「理由」(§8・§9)
第一層はほぼ一本調子で進みますが、三度だけ tat kasya hetoḥ? が挟まり、五蘊が引かれます。
| 段 | 主張 | 理由 |
|---|---|---|
| §8 | 一切法は処なく方処なし | 色は本性・自性より処なく方処なし |
| §9 | 染まらず、離染せず | 色は実体として自性として染まらず離染せず |
**この二箇所が、第三層の予告になっています。**五蘊が理由として持ち出される形は、章の後半でそのまま主役に変わる。
一切法は薬である(§11)
第一層の終わりで、語調が変わります。否定が続いたあとに、肯定形の措定が並ぶ。
bodhiḥ sarvadharmāḥ 菩提は一切法なり ── 仏智の覚知によりて
sarvadharmā bhaiṣajyam 一切法は薬なり ── 慈を先とするがゆえに
sarvadharmā maitrīvihāriṇaḥ 一切法は慈に住する者なり
karuṇāvihāriṇaḥ 悲に住する者なり
muditāvihāriṇaḥ 喜に住する者なり
upekṣāvihāriṇaḥ 捨に住する者なり
sarvadharmā brahmabhūtāḥ 一切法は梵と成れり ── 瞋を生ぜざるがゆえに
bhaiṣajya(薬)と brahmabhūta(梵と成れる)は、本経で稀な措定です。しかもそれが sarvadharmāḥ(一切法)を主語として述べられる。空を説き続けてきた章の第一層が、「一切法は薬である」で閉じられるのは印象的です。
第二層 ── 無辺なることに(§12〜§17)
主語が入れ替わります。もはや般若波羅蜜そのものではなく、prajñāpāramitāparyantatā(般若波羅蜜の無辺なること)に随い行く。
比較対象は、大きなものばかりです。
samudra 海
gagana 虚空
meru 須弥 ── ただしこれだけ vicitratā(種々なること)
rūpa … vijñāna 五蘊
sūryaraśmimaṇḍala 日輪の光
sarvaśabda 一切の音声
sarvabuddhadharma 一切の仏法の成就
puṇyajñānasaṃbhāra 福智の二資糧
pṛthivī … vijñāna 地・水・火・風・空・識の六界
**須弥だけが aparyantatā(無辺性)ではなく vicitratā(種々なること)で受けられます。**山は無辺ではないが、多彩ではある ── 一語だけ、譬えの取りかたが変わっている。
そして途中で apramāṇatā(無量性)に一度移り、また aparyantatā に戻り、最後は parimāṇatā に落ち着く。「量りえなさ」を三つの語で言い換えながら進みます。
締めの二つは、大きさから離れます。
siṃhanādanadanatayā prajñāpāramitānadanatā 獅子吼を吼ゆることによって、般若波羅蜜の吼ゆることに
sarvadharmākopyatayā prajñāpāramitākopyatā 一切法の動ぜざることによって、般若波羅蜜の動ぜざることに
第三層 ── すべてを五蘊に戻す(§18〜§24)
tat kasya hetoḥ? を受けて、第二層に挙げられた比較対象のすべてが、こんどは色・受・想・行・識に配当されます。
色は海に等し。色は虚空に等し。色は種々なる須弥に等し。…… 色は地に等し。水に等し。火に等し。風に等し。虚空に等し。識に等し。
rūpaṃ vijñānasamam(色は識に等し)── 五蘊の第一が第五に等しいと言われる。六界の配当のなかに vijñānadhātu が入っているためにこうなるのですが、結果として列そのものが自分に折り返す一句になっています。
そして §22 だけ、形が変わります。
rūpaṃ vigamaḥ, rūpasvabhāvo rūpatathatā buddhadharmāḥ(色は離なり。色の自性、色の真如は、仏法なり)
samam(等し)でも vigatam(離れたり)でもなく、三つの語を並べて「仏法なり」と結ぶ。二十六組のなかで、ここだけが等式ではなく同定です。
そのあと §23 で dharmatā(法性)・aparyantatā(無辺性)・utpatti(生起)という抽象名詞が続き、**rūpaṃ kuśalam akuśalam, yāvad anupalabdhiḥ(色は善なり、不善なり、乃至、不可得なり)**で、措定そのものが解かれます。
最後は §24 ── 色は獅子吼に等し。色は動ぜざるものなり。
結び ── 十一の作意(§25)
そして章の最後に、ただ一段落だけ、まったく性格の違う文が置かれます。
かく随い行き、思量し、入り、覚り、思惟し、量り、審察し、修習するとき ── すべて次の作意をもって。
sarvamāyāśāṭhyavivarjitaiḥ 一切の誑と諂を離れたる
sarvamanyanāvivarjitaiḥ 一切の思量を離れたる
ātmotkarṣaṇavivarjitaiḥ 自を高むることを離れたる
sarvakausīdyavivarjitaiḥ 一切の懈怠を離れたる
parapaṃsanāvivarjitaiḥ 他を貶すことを離れたる
ātmasaṃjñāvivarjitaiḥ 我想を離れたる
sattvasaṃjñāvivarjitaiḥ 衆生想を離れたる
lābhasatkāraślokavivarjitaiḥ 利養・恭敬・名声を離れたる
pañcanīvaraṇavivarjitaiḥ 五蓋を離れたる
īrṣyāmātsaryavivarjitaiḥ 嫉と慳を離れたる
sarveñjanāvivarjitaiḥ 一切の動揺を離れたる
ātmotkarṣaṇa(自を高むること)と parapaṃsanā(他を貶すこと)は、**第二十四章 §9 の ātmānam utkrośayati, parān paṃsayati そのものです。**増上慢の章で行為として描かれたものが、ここでは離れるべき作意として名指される。
そして章の最後の一句。
そのとき、この者にとって、一切の徳の円満は得がたきものとならぬであろう ── 仏国土の円満も、無上なる仏法の円満も
**六十度の anugantavyā のあとに置かれる唯一の実践的指示が、この十一の作意です。**そして結論は否定形で ── 「得がたきものとならぬであろう」(nāsya durlabhā bhaviṣyati)。得られる、とは言われません。
唱える章として
本章は、意味を追うよりも、形を通すことで働く章です。
第一層の -taḥ ... anugantavyā、第二層の -aparyantatayā ... aparyantatā anugantavyā、第三層の rūpaṃ hi subhūte ...samam。三つの音型が順に来て、最後に十一の -vivarjitair manasikāraiḥ で閉じる。
長さは本経の章として中くらいですが、**同じ語尾が続く密度は本経随一です。**唱え通したとき、意味の理解とは別のところで何かが残るように作られている ── そう読める章です。
§1 無著・無分別・無生・無変異平等 〈V. 235〉
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena evaṃ prajñāpāramitā anugantavyā ——
sarvadharmāsaṅgataḥ prajñāpāramitā anugantavyā | sarvadharmāsaṃbhedanataḥ prajñāpāramitā anugantavyā | sarvadharmāsaṃbhavataḥ prajñāpāramitā anugantavyā | sarvadharmānirvikārasamā iti prajñāpāramitā anugantavyā ||
§2 ただ名のみ、ただ言説のみ 〈V. 235〉
sarvadharmāṇām anātmavijñaptitaḥ prajñānubodhanataḥ prajñāpāramitā anugantavyā ||
sarvadharmāś ca nāmamātreṇa vyavahāramātreṇa abhilapyante iti prajñāpāramitā anugantavyā ||
vyavahāraś ca na kvacin na kutaścin na kaścid vyavahāraḥ |
sarvadharmā avyavahārā avyāhārā avyavahṛtā avyāhṛtā iti prajñāpāramitā anugantavyā ||
§3 無量 ── 一切法と五蘊 〈V. 235〉
sarvadharmāpramāṇataḥ prajñāpāramitā anugantavyā ||
rūpāpramāṇataḥ prajñāpāramitā anugantavyā | evaṃ vedanāpramāṇataḥ | evaṃ saṃjñāpramāṇataḥ | evaṃ saṃskārāpramāṇataḥ | vijñānāpramāṇataḥ prajñāpāramitā anugantavyā ||
§4 無相・貫通・本性清浄・無言 〈V. 235〉
sarvadharmānimittataḥ prajñāpāramitā anugantavyā | sarvadharmanirvedhataḥ prajñāpāramitā anugantavyā | sarvadharmaprakṛtipariśuddhitaḥ prajñāpāramitā anugantavyā | sarvadharmāvacanataḥ prajñāpāramitā anugantavyā ||
§5 断の平等による無滅、真如の平等による涅槃 〈V. 235〉
sarvadharmāṇām anirodhataḥ prahāṇasamatayā prajñāpāramitā anugantavyā ||
sarvadharmāṇāṃ nirvāṇaprāptitas tathatāsamatayā prajñāpāramitā anugantavyā ||
§6 来たらず、去らず 〈V. 235〉
sarvadharmā na āgacchanti, na gacchanti, ajānānā ajātā atyantājātitaḥ iti prajñāpāramitā anugantavyā ||
§7 自他を見ず ── 聖者・阿羅漢・重荷を降ろせるもの 〈V. 235〉
ātmaparādarśanataḥ prajñāpāramitā anugantavyā ||
sarvadharmā āryārhantaḥ prakṛtipariśuddhā iti prajñāpāramitā anugantavyā ||
apahṛtabhārāḥ sarvadharmā abhārānāropaṇatayā iti prajñāpāramitā anugantavyā ||
§8 処なく、方処なし 〈V. 235〉
sarvadharmādeśāpradeśataḥ prajñāpāramitā anugantavyā ||
tat kasya hetoḥ? rūpaṃ hi subhūte adeśam apradeśaṃ prakṛtisvabhāvataḥ | evaṃ vedanā adeśā apradeśā prakṛtisvabhāvataḥ | evaṃ saṃjñā adeśā apradeśā prakṛtisvabhāvataḥ | evaṃ saṃskārā adeśā apradeśāḥ prakṛtisvabhāvataḥ | vijñānaṃ hi subhūte adeśam apradeśaṃ prakṛtisvabhāvataḥ ||
sarvadharmanirodhaprahlādanatvād iti prajñāpāramitā anugantavyā ||
§9 不楽・不不楽 ── 染まらず、離染せず 〈V. 235〉
aratyaviratitaḥ prajñāpāramitā anugantavyā ||
araktāviraktatayā prajñāpāramitā anugantavyā ||
tat kasya hetoḥ? rūpaṃ hi subhūte satattvena svabhāvena na rajyate na virajyate | evaṃ vedanā satattvena svabhāvena na rajyate na virajyate | evaṃ saṃjñā satattvena svabhāvena na rajyate na virajyate | evaṃ saṃskārāḥ satattvena svabhāvena na rajyante na virajyante | vijñānaṃ hi subhūte satattvena svabhāvena na rajyate na virajyate ||
prakṛtipariśuddhatvād iti prajñāpāramitā anugantavyā ||
§10 執着なし ── 菩提は一切法なり 〈V. 235〉
sarvadharmā asaktāḥ saṅgāsaṅgavigatā iti prajñāpāramitā anugantavyā ||
bodhiḥ sarvadharmā buddhajñānāvabodhanatayā iti prajñāpāramitā anugantavyā ||
sarvadharmaśūnyānimittāpraṇihitatayā prajñāpāramitā anugantavyā ||
§11 一切法は薬なり ── 四住、梵と成れり 〈V. 235〉
sarvadharmā bhaiṣajyaṃ maitrīpūrvaṃgamatayā iti prajñāpāramitā anugantavyā ||
sarvadharmā maitrīvihāriṇaḥ karuṇāvihāriṇo muditāvihāriṇa upekṣāvihāriṇa iti prajñāpāramitā anugantavyā ||
sarvadharmā brahmabhūtā doṣānutpādanataḥ sarvadoṣānutpādanataḥ iti prajñāpāramitā anugantavyā ||
sarvadharmāṇām apraṇihitato ‘pratihatitaḥ iti prajñāpāramitā anugantavyā ||
§12 無辺なることに随い行く 一 ── 海・虚空・須弥・五蘊 〈V. 235–236〉
samudrāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatā anugantavyā ||
gaganāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatā anugantavyā ||
meruvicitratayā prajñāpāramitāvicitratā anugantavyā ||
rūpāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatā anugantavyā | evaṃ vedanāparyantatayā | evaṃ saṃjñāparyantatayā | evaṃ saṃskārāparyantatayā | vijñānāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatā anugantavyā ||
§13 無辺なることに随い行く 二 ── 日輪・音声・仏法・二資糧 〈V. 236〉
sūryaraśmimaṇḍalāparyantāvabhāsanatayā prajñāpāramitāparyantatā anugantavyā ||
sarvaśabdāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatā anugantavyā ||
sarvabuddhadharmasamudāgamāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatā anugantavyā ||
sarvasattvadhātupuṇyajñānasaṃbhārāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatā anugantavyā ||
§14 無辺なることに随い行く 三 ── 六界 〈V. 236〉
pṛthivīdhātvaparyantatayā prajñāpāramitāparyantatā anugantavyā | evaṃ abdhātvaparyantatayā | evaṃ tejodhātvaparyantatayā | evaṃ vāyudhātvaparyantatayā | evaṃ ākāśadhātvaparyantatayā | vijñānadhātvaparyantatayā prajñāpāramitāparyantatā anugantavyā ||
§15 無量なることに随い行く ── 集積 〈V. 236〉
kuśalākuśaladharmasaṃcayāpramāṇatayā prajñāpāramitāpramāṇatā anugantavyā ||
sarvadharmasaṃcayāpramāṇatayā prajñāpāramitāpramāṇatā anugantavyā ||
§16 無辺なることに随い行く 四 ── 三昧・仏法・空性・心心所・心行 〈V. 236〉
sarvadharmasamādhyaparyantatāpratilambhitayā prajñāpāramitāparyantatā anugantavyā ||
sarvabuddhadharmāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatā anugantavyā ||
sarvadharmāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatā anugantavyā ||
śūnyatāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatā anugantavyā ||
cittacaitasikāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatā anugantavyā ||
cittacaritāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatā anugantavyā ||
kuśalākuśaladharmāparimāṇatayā prajñāpāramitāparimāṇatā anugantavyā ||
§17 獅子吼と、動ぜざること 〈V. 236〉
siṃhanādanadanatayā prajñāpāramitānadanatā anugantavyā ||
sarvadharmākopyatayā prajñāpāramitākopyatā anugantavyā ||
§18 五蘊への配当 一 ── 海・虚空・須弥・無辺 〈V. 236〉
tat kasya hetoḥ?
rūpaṃ hi subhūte samudrasamam | evaṃ vedanā samudrasamā | evaṃ saṃjñā samudrasamā | evaṃ saṃskārāḥ samudrasamāḥ | vijñānaṃ hi subhūte samudrasamam ||
rūpaṃ hi gaganasamam | evaṃ vedanā gaganasamā | evaṃ saṃjñā gaganasamā | evaṃ saṃskārā gaganasamāḥ | vijñānaṃ gaganasamam ||
rūpaṃ vicitramerusamam | evaṃ vedanā vicitramerusamā | evaṃ saṃjñā vicitramerusamā | evaṃ saṃskārā vicitramerusamāḥ | vijñānaṃ vicitramerusamam ||
rūpam aparyantasamam | evaṃ vedanā aparyantasamā | evaṃ saṃjñā aparyantasamā | evaṃ saṃskārā aparyantasamāḥ | vijñānam aparyantasamam ||
§19 五蘊への配当 二 ── 日輪・音声・衆生界・仏法・二資糧 〈V. 236〉
rūpaṃ sūryamaṇḍalaraśmyutpādasamam | evaṃ vedanā sūryamaṇḍalaraśmyutpādasamā | evaṃ saṃjñā sūryamaṇḍalaraśmyutpādasamā | evaṃ saṃskārāḥ sūryamaṇḍalaraśmyutpādasamāḥ | vijñānaṃ sūryamaṇḍalaraśmyutpādasamam ||
rūpaṃ sarvaśabdāparyantasamam | evaṃ vedanā sarvaśabdāparyantasamā | evaṃ saṃjñā sarvaśabdāparyantasamā | evaṃ saṃskārāḥ sarvaśabdāparyantasamāḥ | vijñānaṃ sarvaśabdāparyantasamam ||
rūpaṃ sarvasattvadhātvaparyantasamam | evaṃ vedanā sarvasattvadhātvaparyantasamā | evaṃ saṃjñā sarvasattvadhātvaparyantasamā | evaṃ saṃskārāḥ sarvasattvadhātvaparyantasamāḥ | vijñānaṃ sarvasattvadhātvaparyantasamam ||
rūpaṃ sarvabuddhadharmasamudāgamāparyantasamam | evaṃ vedanā sarvabuddhadharmasamudāgamāparyantasamā | evaṃ saṃjñā sarvabuddhadharmasamudāgamāparyantasamā | evaṃ saṃskārāḥ sarvabuddhadharmasamudāgamāparyantasamāḥ | vijñānaṃ sarvabuddhadharmasamudāgamāparyantasamam ||
rūpaṃ sarvasattvadhātupuṇyajñānasaṃbhārāparyantasamam | evaṃ vedanā sarvasattvadhātupuṇyajñānasaṃbhārāparyantasamā | evaṃ saṃjñā sarvasattvadhātupuṇyajñānasaṃbhārāparyantasamā | evaṃ saṃskārāḥ sarvasattvadhātupuṇyajñānasaṃbhārāparyantasamāḥ | vijñānaṃ sarvasattvadhātupuṇyajñānasaṃbhārāparyantasamam ||
§20 五蘊への配当 三 ── 六界 〈V. 236〉
rūpaṃ pṛthivīsamam | evaṃ vedanā pṛthivīsamā | evaṃ saṃjñā pṛthivīsamā | evaṃ saṃskārāḥ pṛthivīsamāḥ | vijñānaṃ pṛthivīsamam ||
rūpam apsamam | evaṃ vedanā apsamā | evaṃ saṃjñā apsamā | evaṃ saṃskārā apsamāḥ | vijñānam apsamam ||
rūpaṃ tejaḥsamam | evaṃ vedanā tejaḥsamā | evaṃ saṃjñā tejaḥsamā | evaṃ saṃskārās tejaḥsamāḥ | vijñānaṃ tejaḥsamam ||
rūpaṃ vāyusamam | evaṃ vedanā vāyusamā | evaṃ saṃjñā vāyusamā | evaṃ saṃskārā vāyusamāḥ | vijñānaṃ vāyusamam ||
rūpam ākāśasamam | evaṃ vedanā ākāśasamā | evaṃ saṃjñā ākāśasamā | evaṃ saṃskārā ākāśasamāḥ | vijñānam ākāśasamam ||
rūpaṃ vijñānasamam | evaṃ vedanā vijñānasamā | evaṃ saṃjñā vijñānasamā | evaṃ saṃskārā vijñānasamāḥ | vijñānaṃ vijñānasamam ||
§21 五蘊への配当 四 ── 集積を離る、三昧の無辺 〈V. 236〉
rūpaṃ kuśalākuśaladharmasaṃcayavigatam | evaṃ vedanā kuśalākuśaladharmasaṃcayavigatā | evaṃ saṃjñā kuśalākuśaladharmasaṃcayavigatā | evaṃ saṃskārāḥ kuśalākuśaladharmasaṃcayavigatāḥ | vijñānaṃ kuśalākuśaladharmasaṃcayavigatam ||
rūpaṃ sarvadharmasaṃcayavigatam | evaṃ vedanā sarvadharmasaṃcayavigatā | evaṃ saṃjñā sarvadharmasaṃcayavigatā | evaṃ saṃskārāḥ sarvadharmasaṃcayavigatāḥ | vijñānaṃ sarvadharmasaṃcayavigatam ||
rūpaṃ sarvadharmasamādhyaparyantatāsamam | evaṃ vedanā sarvadharmasamādhyaparyantatāsamā | evaṃ saṃjñā sarvadharmasamādhyaparyantatāsamā | evaṃ saṃskārāḥ sarvadharmasamādhyaparyantatāsamāḥ | vijñānaṃ sarvadharmasamādhyaparyantatāsamam ||
§22 色は離なり ── 自性・真如は仏法なり 〈V. 236–237〉
rūpaṃ vigamaḥ, rūpasvabhāvo rūpatathatā buddhadharmāḥ |
evaṃ vedanā vigamaḥ, vedanāsvabhāvo vedanātathatā buddhadharmāḥ |
evaṃ saṃjñā vigamaḥ, saṃjñāsvabhāvaḥ saṃjñātathatā buddhadharmāḥ |
evaṃ saṃskārā vigamaḥ, saṃskārasvabhāvaḥ saṃskāratathatā buddhadharmāḥ |
vijñānaṃ vigamaḥ, vijñānasvabhāvo vijñānatathatā buddhadharmāḥ ||
§23 五蘊への配当 五 ── 法性・空・心心所・心行・善不善 〈V. 237〉
rūpaṃ sarvadharmāparyantadharmatā | evaṃ vedanā sarvadharmāparyantadharmatā | evaṃ saṃjñā sarvadharmāparyantadharmatā | evaṃ saṃskārāḥ sarvadharmāparyantadharmatā | vijñānaṃ sarvadharmāparyantadharmatā ||
rūpaṃ śūnyam aparyantadharmatā | evaṃ vedanā śūnyā aparyantadharmatā | evaṃ saṃjñā śūnyā aparyantadharmatā | evaṃ saṃskārāḥ śūnyā aparyantadharmatā | vijñānaṃ śūnyam aparyantadharmatā ||
rūpaṃ cittacaitasikāparyantatā | evaṃ vedanā cittacaitasikāparyantatā | evaṃ saṃjñā cittacaitasikāparyantatā | evaṃ saṃskārāś cittacaitasikāparyantatā | vijñānaṃ cittacaitasikāparyantatā ||
rūpaṃ cittacaritotpattiḥ | evaṃ vedanā cittacaritotpattiḥ | evaṃ saṃjñā cittacaritotpattiḥ | evaṃ saṃskārāś cittacaritotpattiḥ | vijñānaṃ cittacaritotpattiḥ ||
rūpaṃ kuśalam akuśalam, yāvad anupalabdhiḥ | evaṃ vedanā kuśalā akuśalā, yāvad anupalabdhiḥ | evaṃ saṃjñā kuśalā akuśalā, yāvad anupalabdhiḥ | evaṃ saṃskārāḥ kuśalā akuśalāḥ, yāvad anupalabdhiḥ | vijñānaṃ kuśalam akuśalam, yāvad anupalabdhiḥ ||
§24 五蘊への配当 六 ── 獅子吼、動ぜざるもの 〈V. 237〉
rūpaṃ siṃhanādasamam | evaṃ vedanā siṃhanādasamā | evaṃ saṃjñā siṃhanādasamā | evaṃ saṃskārāḥ siṃhanādasamāḥ | vijñānaṃ siṃhanādasamam ||
rūpam akopyam | evaṃ vedanā akopyā | evaṃ saṃjñā akopyā | evaṃ saṃskārā akopyāḥ | vijñānam akopyam ||
evaṃ hi subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitā anugantavyā ||
§25 十一の「離れたる作意」 ── 章の結び 〈V. 237〉
yadā ayaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattva evam enāṃ prajñāpāramitām anugamiṣyati, vyavacārayiṣyati, avatariṣyati, avabhotsyate, cintayiṣyati, tulayiṣyati, upaparīkṣiṣyate, bhāvayiṣyati,
sarvamāyāśāṭhyavivarjitair manasikāraiḥ, sarvamanyanāvivarjitair manasikāraiḥ, ātmotkarṣaṇavivarjitair manasikāraiḥ, sarvakausīdyavivarjitair manasikāraiḥ, parapaṃsanāvivarjitair manasikāraiḥ, ātmasaṃjñāvivarjitair manasikāraiḥ, sattvasaṃjñāvivarjitair manasikāraiḥ, lābhasatkāraślokavivarjitair manasikāraiḥ, pañcanīvaraṇavivarjitair manasikāraiḥ, īrṣyāmātsaryavivarjitair manasikāraiḥ, sarveñjanāvivarjitair manasikāraiḥ,
tadā na asya durlabhā bhaviṣyati sarvaguṇānāṃ paripūriḥ, buddhakṣetrasya anuttarāṇāṃ ca buddhadharmāṇāṃ paripūriḥ iti ||
尾題
āryāṣṭasāhasrikāyāṃ prajñāpāramitāyām anugamaparivarto nāma ekonatriṃśattamaḥ ||
聖なる八千頌般若波羅蜜における随行と名づくる品、第二十九
付記 一:訂正・保留した箇所
| 刊本 | 扱い | 理由 |
|---|---|---|
evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ(全篇に二十六度) | すべて三句に開いた | 本章最大の略記。刊本は受・想・行を三語並べるだけで述語を省く。読誦用には述語を補い、性・数を整えて一項一行とした。vedanā(女性単数)/saṃjñā(女性単数)/saṃskārāḥ(男性複数)に応じて語尾を変えてある |
evaṃ vedanāpramāṇataḥ saṃjñāpramāṇataḥ saṃskārāpramāṇataḥ(§3) | 行を分けた | ここは刊本が述語を省かずに書いているので、行分けのみ |
evam abdhātutejodhātuvāyudhātvākāśadhātuvijñānadhātvaparyantatayā(§14) | 五句に開いた | 刊本は水・火・風・空・識の五界を一つの複合語に畳んでいる。一界一行に分けた |
prakṛītisvabhāvataḥ(§8) | prakṛtisvabhāvataḥ に訂した | 母音の誤り。同じ句が同じ段に現れ、そちらは正規形 |
evaṃ vedanāṃ saṃjñā saṃskārāḥ(§18、海の組) | vedanā に訂した | 二十六度のうちここ一度だけ対格語尾。他はすべて主格 |
atyantājātita iti(§6) | ※原文どおり | atyantājātitaḥ の連声。「畢竟して生ぜざることより」 |
apratihatita iti(§11) | ※原文どおり | apratihatitaḥ の連声 |
sarvadharmā bhaiṣajyamaitrīpūrvaṃgamatayeti(§11) | bhaiṣajyaṃ maitrīpūrvaṃgamatayā iti と分けた | 刊本は bhaiṣajya と maitrīpūrvaṃgamatā を続けて綴るが、「一切法は薬なり、慈を先とすることによりて」と二つに読むほうが文が通る |
sarvadharmānirvikārasamā iti(§1) | ※原文どおり | 直前の三項は -taḥ(奪格的)だが、ここだけ iti を伴う主格。刊本のまま |
bodhiḥ sarvadharmā(§10) | ※原文どおり | 単数主格 bodhiḥ と複数主格 sarvadharmāḥ が並ぶ。「菩提は一切法なり」と読んだ |
meruvicitratayā prajñāpāramitāvicitratā(§12) | ※原文どおり | **第二層で唯一 aparyantatā でない項。**須弥だけが「種々なること」で受けられる |
rūpaṃ vijñānasamam(§20) | ※原文どおり | **色が識に等しいと言われる。**六界の配当に識界が含まれるためだが、結果として列が自らに折り返す一句になっている |
rūpaṃ vigamaḥ(§22) | ※原文どおり | vigama(離)は男性名詞。五蘊のいずれを主語としても述語は vigamaḥ のまま(同格の名詞述語)。性を合わせなかった |
saṃskārāḥ ... dharmatā / paryantatā / utpattiḥ(§23) | ※原文どおり | 述語が抽象名詞のため、複数主語でも語形は変わらない |
刊本の略記について
**本章に peyālaṃ は無い。**第一層の三十余項も、第二層の二十余項も、第三層の二十六組も、§25 の十一の作意も、いずれも刊本が書き出している。
**ただし evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ という形の略記が二十六度あり、これは本経で最も高い密度です。**上記のとおりすべて開きました。開いた結果、第三層だけで百三十行になります。
付記 二:本章の語
章題の語
| 語 | 意味 |
|---|---|
anugama | 随行 ── 随い行くこと |
anugantavyā | 随い行くべし・随って知るべし |
anugamiṣyati | 随い行くであろう |
**anugantavyā は本章に六十度を超えて現れます。**他のいかなる語よりも多い。第二十五章の śikṣate、第二十六章の avikalpatvāt と同じ位置を占める語です。
第一層の語(§1〜§11)
| 語 | 意味 |
|---|---|
asaṅgatā | 無著 |
asaṃbhedana | 無分別・分かたれざること |
asaṃbhava | 無生 |
anirvikārasama | 無変異平等なる |
anātmavijñapti | 無我なる了知 |
prajñānubodhana | 智による覚知 |
nāmamātra | ただ名のみ |
vyavahāramātra | ただ言説のみ |
abhilapyate | 説かれる |
avyavahāra / avyāhāra | 言説なき/語ることなき |
avyavahṛta / avyāhṛta | 言説されざる/語られたることなき |
nirvedha | 貫通 |
avacana | 無言・説かれざること |
prahāṇasamatā | 断の平等性 |
tathatāsamatā | 真如の平等性 |
ajānāna | 知られざる |
atyantājāti | 畢竟して生ぜざること |
ātmaparādarśana | 自他を見ること |
āryārhat | 聖者・阿羅漢 |
apahṛtabhāra | 重荷を降ろせる |
abhārānāropaṇatā | 荷を負わしめざること |
adeśa / apradeśa | 処なき/方処なき |
prakṛtisvabhāva | 本性・自性 |
nirodhaprahlādanatva | 滅の清涼なること |
arati / avirati | 不楽/不不楽 |
rakta / virakta | 染まれる/離染せる |
satattvena svabhāvena | 実体として、自性として |
saṅgāsaṅgavigata | 着と不着とを離れたる |
buddhajñānāvabodhana | 仏智の覚知 |
bhaiṣajya | 薬 |
maitrīpūrvaṃgama | 慈を先とする |
maitrī / karuṇā / muditā / upekṣā vihārin | 慈/悲/喜/捨に住する者 |
brahmabhūta | 梵と成れる |
doṣānutpādana | 瞋を生ぜざること |
apratihatita | 無礙なること |
第二層の語(§12〜§17)
| 語 | 意味 |
|---|---|
aparyantatā | 無辺性 |
apramāṇatā | 無量性 |
parimāṇatā | 量りうること・その否定形 |
vicitratā | 種々なること |
samudra / gagana / meru | 海/虚空/須弥 |
sūryaraśmimaṇḍala | 日輪の光の輪 |
avabhāsana | 照らすこと |
samudāgama | 成就・完成 |
puṇyajñānasaṃbhāra | 福智の二資糧 |
pṛthivī / ap / tejas / vāyu / ākāśa / vijñāna dhātu | 地・水・火・風・空・識の六界 |
saṃcaya | 集積 |
samādhyaparyantatāpratilambhi | 三昧の無辺性を得たる |
cittacaitasika | 心と心所 |
cittacarita | 心の行 |
siṃhanādanadanatā | 獅子吼を吼ゆること |
nadanatā | 吼ゆること |
akopyatā | 動ぜざること |
第三層の語(§18〜§24)
| 語 | 意味 |
|---|---|
-sama | 〜に等し |
raśmyutpāda | 光の生起 |
saṃcayavigata | 集積を離れたる |
vigama | 離 |
svabhāva / tathatā | 自性/真如 |
dharmatā | 法性 |
utpatti | 生起 |
anupalabdhi | 不可得 |
akopya | 動ぜざるもの |
結びの語(§25)
| 語 | 意味 |
|---|---|
vyavacārayati | 思量す |
avatarati | 入る |
avabudhyate | 覚る |
cintayati / tulayati / upaparīkṣate | 思惟す/量る/審察す |
manasikāra | 作意 |
māyāśāṭhya | 誑と諂 |
manyanā | 思量・思い上がり |
ātmotkarṣaṇa | 自を高むること |
parapaṃsanā | 他を貶すこと |
lābhasatkāraśloka | 利養・恭敬・名声 |
pañcanīvaraṇa | 五蓋 |
īrṣyāmātsarya | 嫉と慳 |
sarveñjanā | 一切の動揺 |
durlabha | 得がたき |
paripūri | 円満 |
ātmotkarṣaṇa と parapaṃsanā は、**第二十四章 §9 の ātmānam utkrośayati, parān paṃsayati(自を高め、他を貶す)と同じ語根です。**増上慢の章で行為として描かれたものが、ここでは離れるべき作意として名指されます。
唱えかたについて
**本章は、意味を追うよりも形を通すことで働く章です。**三つの音型を、それぞれの型として身につけて唱える。
第一層(§1〜§11)── -taḥ ... anugantavyā
**修飾語を一息、prajñāpāramitā anugantavyā を一息。**この二拍を三十度以上くり返す。
修飾語は長さがまちまちですが、**prajñāpāramitā anugantavyā の部分は必ず同じ長さ・同じ速さで置く。**ここが崩れると型が消えます。
§2 の四つ組 ── avyavahārā / avyāhārā / avyavahṛtā / avyāhṛtā ── は、**vyavahāra 系と vyāhāra 系が交互に来ます。**二語ずつ組にして、二組で唱える。
§8・§9 で tat kasya hetoḥ? が挟まります。**そこで一度、型を降りる。**五蘊の五句を唱えたら、また型に戻る。
第二層(§12〜§17)── -aparyantatayā ... aparyantatā anugantavyā
**第一層より一拍長い型です。**修飾語 → prajñāpāramitāparyantatā → anugantavyā の三拍。
aparyantatā が耳に残るように、この語だけはどの項でも同じ高さで置く。§12 の meruvicitratayā ... vicitratā と §15 の apramāṇatayā ... apramāṇatā、§16 末の parimāṇatayā ... parimāṇatā は語が入れ替わりますが、位置と長さは同じに保つ。
第三層(§18〜§24)── 五句一組
ここが本章の中心で、いちばん長い。
一組は必ず五句 ── rūpaṃ / vedanā / saṃjñā / saṃskārāḥ / vijñānaṃ。**五句を一息のうねりにして、組と組のあいだで息を継ぐ。**二十六組。
述語が同じで主語だけが変わるので、主語の語頭をはっきり立てる。RŪ-paṃ / VE-danā / SAṂ-jñā / SAṂ-skārāḥ / VI-jñānaṃ。ここが甘くなると二十六組が溶けます。
§22 だけ、形が違います。vigamaḥ のあとに svabhāvaḥ tathatā buddhadharmāḥ が続く。**ここで一度、速さを落とす。**二十六組のなかで唯一、等式ではなく同定が置かれている段です。
**§23 の rūpaṃ kuśalam akuśalam, yāvad anupalabdhiḥ は、yāvat の前で切る。**措定が解かれる位置です。
§25 ── 十一の作意
動詞が八つ(anugamiṣyati から bhāvayiṣyati まで)、作意が十一。
動詞八つは続けて流し、sarvamāyāśāṭhya- から作意に入ったら、一項ごとに切る。-vivarjitair manasikāraiḥ が十一度くり返されるので、この語尾を十一度とも同じ長さで置く。
そして最後 ── **tadā の前に、本章でいちばん長い間をとる。**六十度の anugantavyā を通したあとの、ただ一つの帰結です。
sarvaguṇānāṃ paripūriḥ / buddhakṣetrasya / anuttarāṇāṃ ca buddhadharmāṇāṃ paripūriḥ ── 三つを切って置き、iti まで唱えて章を閉じる。
コメント