八千頌般若経 :(Aṣṭasāhasrikā Prajñāpāramitā)第2章  原文

八千頌般若経 第二章 帝釈品

śakraparivarto dvitīyaḥ ── 読誦用テキスト


目次

読誦の手引き

行の切り方

  • 1行=1息。行末で軽く区切る。
  • | … 句の切れ目(短い間)
  • || … 段落の終わり(長い間)
  • —— … 話者の交替
  • 連禱(同じ形の繰り返し)は行を揃えてある。目で追わず、リズムに乗せる。

発音の要点

表記読み方
ā ī ū長母音。短母音の二倍の長さを保つ
そり舌の「リ」。kṛtvā =クリトヴァー
鼻音。直後の子音の位置で鼻に抜く
直前の母音を軽く反響させる。-aḥ =「アハ」
ṭ ḍ ṇそり舌音。舌先を上顎の奥に
ś / ṣś=シュ(歯茎) / ṣ=シ(そり舌)
c / chチャ / チャ(強い息)
kh gh ch jh ṭh ḍh th dh ph bh有気音。息を強く吐く
ギャ(ジュニャではない)

抑揚 高低アクセントはつけず、各音節を均等の長さで平板に。長母音だけ確実に伸ばす。散文経典なので、詩偈のような拍子は不要。

この版の方針

  • サンディで連結していた語間に空白を入れた(evamukteevam ukte)。音は変わらない。
  • 明らかな誤植は読誦の妨げになるため訂正した。全件を巻末に一覧。
  • 見出し・話者表示・節番号は編集上の追加。

§1 帝釈天と諸天の来集

ASP_2: śakraparivarto dvitīyaḥ |

tena khalu punaḥ samayena
śakro devānām indras
tasyām eva parṣadi saṃnipatitaḥ saṃniṣaṇṇo ‘bhūt
catvāriṃśatā trāyastriṃśatkāyikair devaputrasahasraiḥ sārdham |

catvāraś ca lokapālā
viṃśatyā cāturmahārājakāyikair devaputrasahasraiḥ sārdham |

brahmāpi sahāpatir
daśabhir brahmakāyikair devaputrasahasraiḥ sārdham |

pañca ca śuddhāvāsānāṃ devaputrāṇāṃ sahasrāṇi
tasyām eva parṣadi saṃnipatitāni saṃniṣaṇṇāny abhūvan |

yo ‘pi ca devānāṃ svakarmavipākajo ‘vabhāsaḥ,
so ‘pi sarvo buddhānubhāvena buddhatejasā buddhādhiṣṭhānenābhibhūto ‘bhūt ||


§2 帝釈の問い ── 菩薩はいかに住すべきか

—— 帝釈天 → スブーティ

atha khalu śakro devānām indra
āyuṣmantaṃ subhūtiṃ sthaviram etad avocat ——

imāny ārya subhūte saṃbahulāni devaputrasahasrāṇi
asyāṃ parṣadi saṃnipatitāni saṃniṣaṇṇāni
āryasya subhūter antikāt prajñāpāramitāṃ śrotukāmāni
bodhisattvānāṃ mahāsattvānām upadeśam avavādānuśāsanīṃ ca |

tat kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ sthātavyam,
kathaṃ śikṣitavyam,
kathaṃ yogam āpattavyam?

—— スブーティ

tena hi kauśika upadekṣyāmi te
buddhānubhāvena buddhatejasā buddhādhiṣṭhānena |

yair devaputrair anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittaṃ notpāditam,
tair utpādayitavyam |

ye tv avakrāntāḥ samyaktvaniyāmam,
na te bhavyā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittam utpādayitum |

tat kasya hetoḥ?
baddhasīmāno hi te saṃsārasrotasaḥ |
abhavyā hi te punaḥ punaḥ saṃsaraṇāya
anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittam utpādayitum |

api nu khalu punas teṣām apy anumode |
sacet te ‘py anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittāny utpādayeran,
nāhaṃ kuśalamūlasyāntarāyaṃ karomi |

viśiṣṭebhyo hi dharmebhyo
viśiṣṭatamā dharmā adhyālambitavyāḥ ||


§3 世尊の讃嘆と、スブーティの報恩の言葉

—— 世尊

atha khalu bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim āmantrayate sma ——

sādhu sādhu subhūte,
sādhu khalu punas tvaṃ subhūte,
yas tvaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām utsāhaṃ dadāsi |

—— スブーティ

kṛtajñair asmābhir bhagavan bhagavato bhavitavyaṃ
nākṛtajñaiḥ |

tat kasya hetoḥ?

paurvakāṇāṃ hi bhagavaṃs tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām antike
‘smadarthe bhagavān
yathā brahmacaryaṃ bodhāya caran
pūrvaṃ bodhisattvabhūta eva san,
yaiḥ śrāvakair avavadito ‘nuśiṣṭaś ca pāramitāsu,
tatra bhagavatā caratā anuttaraṃ jñānam utpāditam |

evaṃ bhagavan asmābhir api
bodhisattvā mahāsattvā anuparigrahītavyā anuparivārayitavyāś ca,
saṃparigrahītavyāḥ saṃparivārayitavyāś ca |

tat kasya hetoḥ?

asmābhir api hi bhagavan bodhisattvā mahāsattvā
anuparigṛhītā anuparivāritāś ca,
saṃparigṛhītāḥ saṃparivāritāś ca
kṣipram anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante ||


§4 空に住せよ

—— スブーティ → 帝釈天

atha khalv āyuṣmān subhūtiḥ
śakraṃ devānām indram āmantrayate sma ——

tena hi kauśika śṛṇu,
sādhu ca suṣṭhu ca manasi kuru,
bhāṣiṣye ‘haṃ te
yathā bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ sthātavyam |

śūnyatāyāṃ kauśika tiṣṭhatā
bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ sthātavyam |

tena hi kauśika bodhisattvena mahāsattvena
mahāsaṃnāhasaṃnaddhena bhavitavyam |


§5 連禱 一 ── 「住すべからず」(五蘊・十二処・十八界)

同じ終止形 na sthātavyam が繰り返される。息を整えて、一行ずつ。

na rūpe sthātavyam |
na vedanāyāṃ na saṃjñāyāṃ na saṃskāreṣu |
na vijñāne sthātavyam |

na cakṣuṣi sthātavyam |
na rūpe sthātavyam |
na cakṣurvijñāne sthātavyam |
na cakṣuḥsaṃsparśe sthātavyam |
na cakṣuḥsaṃsparśajāyāṃ vedanāyāṃ sthātavyam |

evaṃ na śrotraghrāṇajihvākāyamanaḥsu sthātavyam |
na śabdagandharasaspraṣṭavyadharmeṣu,
na śrotravijñāne, yāvan na manovijñāne |
na manaḥsaṃsparśe,
na manaḥsaṃsparśajāyāṃ vedanāyāṃ sthātavyam |

na pṛthivīdhātau sthātavyam |
nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau,
nākāśadhātau, na vijñānadhātau sthātavyam |

na smṛtyupasthāneṣu sthātavyam |
na samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgeṣu,
na mārgāṅgeṣu sthātavyam |

na srotaāpattiphale sthātavyam |
na sakṛdāgāmiphale, na anāgāmiphale, nārhattve sthātavyam |
na pratyekabuddhatve sthātavyam |
na buddhatve sthātavyam ||


§6 連禱 二 ── 「〜という思いにも住すべからず」

iti hi rūpam iti na sthātavyam |
iti hi vedaneti, saṃjñeti, saṃskārā iti |
iti hi vijñānam iti na sthātavyam |

iti hi cakṣur iti,
yāvan manaḥsaṃsparśajā vedaneti na sthātavyam |

iti hi pṛthivīdhātur iti,
yāvad vijñānadhātur iti na sthātavyam |

iti hi smṛtyupasthānānīti na sthātavyam |
iti hi samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgānīti,
iti hi mārgāṅgānīti na sthātavyam |

iti hi srotaāpattiphalam iti na sthātavyam,
iti hi sakṛdāgāmiphalam iti, anāgāmiphalam iti, arhattvam iti na sthātavyam |
iti hi pratyekabuddhatvam iti na sthātavyam |
iti hi buddhatvam iti na sthātavyam ||


§7 連禱 三 ── 常無常・苦楽・空不空・我無我・浄不浄

五組が同じ形で並ぶ。各組は「rūpaṃ / evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārāḥ / vijñānaṃ」の三行一組。

rūpaṃ nityam anityam iti na sthātavyam |
evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārāḥ |
vijñānaṃ nityam anityam iti na sthātavyam |

rūpaṃ sukhaṃ duḥkham iti na sthātavyam |
evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārāḥ |
vijñānaṃ sukhaṃ duḥkham iti na sthātavyam |

rūpaṃ śūnyam aśūnyam iti na sthātavyam |
evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārāḥ |
vijñānaṃ śūnyam aśūnyam iti na sthātavyam |

rūpam ātmānātmeti na sthātavyam |
evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārāḥ |
vijñānam ātmānātmeti na sthātavyam |

rūpaṃ śubham aśubham iti na sthātavyam |
evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārāḥ |
vijñānaṃ śubham aśubham iti na sthātavyam |

rūpaṃ śūnyam upalabhyate veti na sthātavyam |
evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārāḥ |
vijñānaṃ śūnyam upalabhyate veti na sthātavyam ||


§8 連禱 四 ── 四果・独覚・仏

srotaāpattiphalam asaṃskṛtaprabhāvitam iti na sthātavyam |
evaṃ sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvam asaṃskṛtaprabhāvitam iti na sthātavyam |
pratyekabuddhatvam asaṃskṛtaprabhāvitam iti na sthātavyam |

srotaāpanno dakṣiṇīya iti na sthātavyam |
srotaāpannāḥ saptakṛto bhavaparamā iti na sthātavyam |

sakṛdāgāmī dakṣiṇīya iti na sthātavyam |
sakṛdāgāmy apariniṣṭhitatvāt
sakṛd imaṃ lokam āgamya duḥkhasyāntaṃ kariṣyatīti na sthātavyam |

anāgāmī dakṣiṇīya iti na sthātavyam |
anāgāmy anāgamya imaṃ lokaṃ
tatraiva parinirvāsyatīti na sthātavyam |

arhan dakṣiṇīya iti na sthātavyam |
arhann ihaiva anupadhiśeṣe nirvāṇadhātau
parinirvāsyatīti na sthātavyam |

pratyekabuddho dakṣiṇīya iti na sthātavyam |
pratyekabuddho ‘tikramya śrāvakabhūmim
aprāpya buddhabhūmiṃ parinirvāsyatīti na sthātavyam |

buddho dakṣiṇīya iti na sthātavyam |

(最も長い一句。三段に分けて息を継ぐ)

buddho ‘tikramya pṛthagjanabhūmim
atikramya śrāvakabhūmim
atikramya pratyekabuddhabhūmim
 aprameyāṇām asaṃkhyeyānāṃ sattvānām arthaṃ kṛtvā
 aprameyāṇy asaṃkhyeyāni sattvakoṭīniyutaśatasahasrāṇi parinirvāpya
 aprameyān asaṃkhyeyān sattvān
 śrāvakapratyekabuddhasamyaksaṃbuddhatvaniyatān kṛtvā
buddhabhūmau sthitvā
buddhakṛtyaṃ kṛtvā
anupadhiśeṣe nirvāṇadhātau buddhaparinirvāṇena parinirvāsyati
ity evam apy anena na sthātavyam ||


§9 シャーリプトラの疑問 ── 如来はどこに住するか

—— シャーリプトラ(心中の思い)

atha khalv āyuṣmataḥ śāriputrasyaitad abhavat ——

yadi buddho ‘tikramya pṛthagjanabhūmim
atikramya śrāvakabhūmim
atikramya pratyekabuddhabhūmim
 aprameyāṇām asaṃkhyeyānāṃ sattvānām arthaṃ kṛtvā
 aprameyāṇy asaṃkhyeyāni sattvakoṭīniyutaśatasahasrāṇi parinirvāpya
 aprameyān asaṃkhyeyān sattvān
 śrāvakapratyekabuddhasamyaksaṃbuddhatvaniyatān kṛtvā
buddhabhūmau sthitvā buddhakṛtyaṃ kṛtvā
anupadhiśeṣe nirvāṇadhātau buddhaparinirvāṇena parinirvāsyati
ity evam apy anena na sthātavyam,

tat kathaṃ punar anena sthātavyaṃ,
kathaṃ śikṣitavyam iti?

—— スブーティ

atha khalv āyuṣmān subhūtir buddhānubhāvena
āyuṣmataḥ śāriputrasya cetasaiva cetaḥparivitarkam ājñāya
āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat ——

tat kiṃ manyase āyuṣman śāriputra
kva tathāgato ‘rhan samyaksaṃbuddhaḥ sthitaḥ?

—— シャーリプトラ

na kvacid āyuṣman subhūte
tathāgato ‘rhan samyaksaṃbuddhaḥ sthitaḥ |

tat kasya hetoḥ?
apratiṣṭhitamānaso hi tathāgato ‘rhan samyaksaṃbuddhaḥ |

sa naiva saṃskṛte dhātau sthito
nāpy asaṃskṛte dhātau sthito
na ca tato vyutthitaḥ ||


§10 菩薩もまた、そのように住せよ

—— スブーティ

evam eva āyuṣman śāriputra
bodhisattvena mahāsattvena sthātavyam, evaṃ śikṣitavyam ——

yathā tathāgato ‘rhan samyaksaṃbuddho
na kvacit sthito nāsthito na viṣṭhito nāviṣṭhitaḥ,
tathā sthāsyāmīty evam anena śikṣitavyam |

yathā tathāgatasthānaṃ tathā sthāsyāmīti,
tathā śikṣiṣya iti,
yathā tathāgatasthānaṃ tathā sthāsyāmīti,
tathā śikṣiṣya iti,
yathā tathāgatasthānaṃ tathā sthāsyāmīti
susthito ‘sthānayogeneti
evam atra bodhisattvena mahāsattvena sthātavyam evaṃ śikṣitavyam |

evaṃ hi śikṣamāṇo bodhisattvo mahāsattvo
viharaty anena prajñāpāramitāvihāreṇa
avirahitaś cānena manasikāreṇeti ||


§11 諸天「解らない」

—— 諸天(心中の思い)

atha khalu tatra parṣadi keṣāṃcid devaputrāṇām etad abhūt ——

yāni tāni yakṣāṇāṃ
yakṣabhāṣitāni yakṣarutāni yakṣapadāni
yakṣamantritāni yakṣapravyāhṛtāni,
tāni vijñāyante jalpyamānāni |

na punar idaṃ vijñāyate
yat subhūtiḥ sthaviro bhāṣate pravyāharati deśayaty upadiśati |

—— スブーティ

na vijñāyate na vijñāyate idaṃ devaputrāḥ |
tathā hi nātra kiṃcit sūcyate,
nātra kiṃcic chrūyate ||


§12 諸天「いよいよ深く入られる」

—— 諸天(心中の思い)

uttānīkariṣyati bata ayam āryasubhūtiḥ |
uttānīkariṣyati batāyam āryasubhūtir iti |

dūrād dūrataram āryasubhūtiḥ praviśati,
sūkṣmāt sūkṣmataram |
gambhīrād gambhīrataram āryasubhūtiḥ praviśati deśayati bhāṣata iti |

—— スブーティ

tena hi devaputrāḥ
yaḥ srotaāpattiphalaṃ prāptukāmaḥ
srotaāpattiphale sthātukāmaḥ,
sa nemāṃ kṣāntim anāgamya …… (以下、同形反復 peyālam

yaḥ sakṛdāgāmiphalaṃ prāptukāmaḥ, sakṛdāgāmiphale sthātukāmaḥ,
yo ‘nāgāmiphalaṃ prāptukāmo ‘nāgāmiphale sthātukāmaḥ,
yo ‘rhattvaṃ prāptukāmo ‘rhattve sthātukāmaḥ,
yaḥ pratyekabodhiṃ prāptukāmaḥ pratyekabodhau sthātukāmaḥ,
sa nemāṃ kṣāntim anāgamya ……

yo ‘nuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ prāptukāmo
‘nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau sthātukāmaḥ,
sa nemāṃ kṣāntim anāgamya …… ||

読誦上の注記 原文の ....peyālam ..... は、写本・刊本における省略記号です。声に出す際は、sa nemāṃ kṣāntim anāgamya で切って間を置くか、省略された定型句を補って唱えます。


§13 聴衆はいかなる者であるべきか

—— 諸天(心中の思い)

kiṃrūpā asya āryasubhūter dhārmaśravaṇikā eṣṭavyāḥ?

—— スブーティ

māyānirmitasadṛśā hi devaputrā
mama dhārmaśravaṇikā eṣṭavyāḥ |

tat kasya hetoḥ?
tathā hi te naiva śroṣyanti na ca sākṣātkariṣyanti ||


§14 連禱 五 ── 幻の如く、夢の如し

—— 諸天

kiṃ punar ārya subhūte māyopamās te sattvā na te māyā?

—— スブーティ

māyopamās te devaputrāḥ sattvāḥ |
svapnopamās te devaputrāḥ sattvāḥ |

iti hi māyā ca sattvāś ca advayam etad advaidhīkāram,
iti hi svapnaś ca sattvāś ca advayam etad advaidhīkāram |

(以下、階段状に昇ってゆく。一段ずつ間を取る)

sarvadharmā api devaputrā māyopamāḥ svapnopamāḥ |

srotaāpanno ‘pi māyopamaḥ svapnopamaḥ |
srotaāpattiphalam api māyopamaṃ svapnopamam |

evaṃ sakṛdāgāmy api sakṛdāgāmiphalam api,
anāgāmy api anāgāmiphalam api,
arhann api arhattvam api māyopamaṃ svapnopamam |

pratyekabuddho ‘pi māyopamaḥ svapnopamaḥ |
pratyekabuddhatvam api māyopamaṃ svapnopamam |

samyaksaṃbuddho ‘pi māyopamaḥ svapnopamaḥ |
samyaksaṃbuddhatvam api māyopamaṃ svapnopamam |

—— 諸天

samyaksaṃbuddho ‘py ārya subhūte māyopamaḥ svapnopama iti vadasi?
samyaksaṃbuddhatvam api māyopamaṃ svapnopamam iti vadasi?

—— スブーティ

nirvāṇam api devaputrā māyopamaṃ svapnopamam iti vadāmi,
kiṃ punar anyaṃ dharmam |

—— 諸天

nirvāṇam apy ārya subhūte māyopamaṃ svapnopamam iti vadasi?

—— スブーティ

tad yadi devaputrā nirvāṇād apy anyaḥ kaścid dharmo viśiṣṭataraḥ syāt,
tam apy ahaṃ māyopamaṃ svapnopamam iti vadeyam |

iti hi devaputrā māyā ca nirvāṇaṃ ca advayam etad advaidhīkāram |
iti hi svapnaś ca nirvāṇaṃ ca advayam etad advaidhīkāram ||


§15 誰がこれを受け入れるのか

—— 大声聞たち

atha khalv āyuṣmān śāriputraḥ,
āyuṣmāṃś ca pūrṇo maitrāyaṇīputraḥ,
āyuṣmāṃś ca mahākauṣṭhilaḥ,
āyuṣmāṃś ca mahākātyāyanaḥ,
āyuṣmāṃś ca mahākāśyapaḥ,
anye ca mahāśrāvakā anekair bodhisattvasahasraiḥ sārdham
āyuṣmantaṃ subhūtiṃ sthaviram āmantrayante sma ——

ke ‘syā āyuṣman subhūte prajñāpāramitāyā
evaṃ nirdiśyamānāyāḥ pratyeṣakā bhaviṣyanti?

—— アーナンダ

te khalv āyuṣmanto veditavyā
avinivartanīyā bodhisattvā mahāsattvāḥ,
dṛṣṭisaṃpannā vā pudgalāḥ,
arhanto vā kṣīṇāsravāḥ,
ye ‘syāḥ prajñāpāramitāyā evaṃ nirdiśyamānāyāḥ pratyeṣakā bhaviṣyanti |

—— スブーティ

nāsyā āyuṣmantaḥ prajñāpāramitāyā
evaṃ nirdiśyamānāyāḥ kecit pratyeṣakā bhaviṣyanti |

tat kasya hetoḥ? tathā hi ——

atra na kaścid dharmaḥ sūcyate,
na kaścid dharmaḥ paridīpyate,
na kaścid dharmaḥ prajñapyate |

tad yathaivātra na kaścid dharmaḥ sūcyate,
na kaścid dharmaḥ paridīpyate,
na kaścid dharmaḥ prajñapyate,
tathaivāsyāḥ prajñāpāramitāyā evaṃ nirdiśyamānāyā
na kaścit pratyeṣako bhaviṣyati ||


§16 化作の華

—— 帝釈天(心中の思い)

asya dharmaparyāyasya āryeṇa subhūtinā bhāṣyamāṇasya pūjārthaṃ
yann v ahaṃ puṣpāṇy abhinirmāya
āryaṃ subhūtim abhyavakireyam iti |

atha khalu śakro devānām indras tasyāṃ velāyāṃ
puṣpāṇy abhinirmāya āyuṣmantaṃ subhūtim abhyavākirat |

—— スブーティ(心中の思い)

na khalu punar imāni puṣpāṇi mayā
trāyastriṃśeṣu deveṣu pracaranti dṛṣṭapūrvāṇi,
yānīmāni śakreṇa devānām indreṇa abhyavakīrṇāni |

nirmitāny etāni puṣpāṇi |
naitāni puṣpāṇi vṛkṣagulmalatānirjātāni,
yāni śakreṇa devānām indreṇābhyavakīrṇāni,
manomayāny etāni puṣpāṇīti |

—— 帝釈天

anirjātāny etāny ārya subhūte puṣpāṇi |
tat kasya hetoḥ?
na hi manonirjātāni kānicit puṣpāṇi,
nāpi vṛkṣagulmalatānirjātāni |

—— スブーティ

yat tvaṃ kauśika evaṃ vadasi ——
anirjātāny etāni puṣpāṇi,
naitāni manonirjātāni,
nāpi vṛkṣagulmalatānirjātānīti |

yat kauśika anirjātaṃ na tat puṣpam |

—— 帝釈天(心中の思い)

gambhīraprajño batāyam āryaḥ subhūtiḥ |
tāṃ ca nāma padaprajñaptiṃ nirdiśati,
tāṃ ca na virodhayati,
tāṃ cottānīkaroti,
tām eva copadiśati ||


§17 連禱 六 ── 「かく学ぶ者は…に学ばず」

—— 帝釈天

evam etad ārya subhūte, evam etat |
evaṃ cātra bodhisattvena mahāsattvena śikṣitavyaṃ
yathā āryasubhūtir upadiśati |

—— スブーティ

evam etat kauśika, evam etat |
evam atra bodhisattvena mahāsattvena śikṣitavyam |

(ここから鎖のように連なる。前句の末尾が次句の冒頭になる)

evaṃ śikṣamāṇaḥ kauśika bodhisattvo mahāsattvo
na srotaāpattiphale śikṣate,
na sakṛdāgāmiphale, na anāgāmiphale, nārhattve śikṣate,
na pratyekabuddhatve śikṣate,
na buddhatve śikṣate |

yo nāsu bhūmiṣu śikṣate,
sa buddhatve sarvajñatve vā śikṣate |

yo buddhatve sarvajñatve vā śikṣate,
so ‘prameyeṣv asaṃkhyeyeṣu buddhadharmeṣu śikṣate |

yo ‘prameyeṣv asaṃkhyeyeṣu buddhadharmeṣu śikṣate,
sa na rūpasya vivṛddhaye śikṣate, na parihāṇāya |
evaṃ sa na vedanāyā na saṃjñāyā na saṃskārāṇām |
sa na vijñānasya vivṛddhaye śikṣate, na parihāṇāya |

yo na rūpasya vivṛddhaye śikṣate na parihāṇāya |
evaṃ na vedanāyā na saṃjñāyā na saṃskārāṇām |
yo na vijñānasya vivṛddhaye śikṣate na parihāṇāya,
sa na rūpasya parigrahāya śikṣate notsargāya |
evaṃ sa na vedanāyā na saṃjñāyā na saṃskārāṇām |
sa na vijñānasya parigrahāya śikṣate, notsargāya,
nāpi kasyacid dharmasya parigrahāya śikṣate,
notpādāya nāntardhānāya śikṣate |

yo na kasyacid dharmasya parigrahāya śikṣate,
notpādāya nāntardhānāya śikṣate,
sa na sarvajñatāyā api parigrahāya śikṣate,
notpādāya nāntardhānāya śikṣate |

evaṃ śikṣamāṇo bodhisattvo mahāsattvaḥ
sarvajñatāyāṃ śikṣate, sarvajñatāyāṃ niryāsyati ||


§18 シャーリプトラの確認

—— シャーリプトラ

ya āyuṣman subhūte bodhisattvo mahāsattvo
na kasyacid dharmasya parigrahāya śikṣate,
notpādāya nāntardhānāya śikṣate,
sa na sarvajñatāyā api parigrahāya śikṣate,
notpādāya nāntardhānāya śikṣate |

evaṃ śikṣamāṇa āyuṣman subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ
sarvajñatāyāṃ śikṣate, sarvajñatāyāṃ niryāsyati |

—— スブーティ

evam etad āyuṣman śāriputra, evam etat |

ya āyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvo
na kasyacid dharmasya parigrahāya śikṣate,
notpādāya nāntardhānāya śikṣate,
sa na sarvajñatāyā api parigrahāya śikṣate,
notpādāya nāntardhānāya śikṣate |

sarvabuddhadharmāṇām api na parigrahāya śikṣate,
notpādāya nāntardhānāya śikṣate |

evaṃ cāyuṣman śāriputra śikṣamāṇo bodhisattvo mahāsattvaḥ
sarvajñatāyāṃ śikṣate, sarvajñatāyāṃ niryāsyati ||


§19 般若波羅蜜はどこに求むべきか

—— 帝釈天 → シャーリプトラ

prajñāpāramitā ārya śāriputra
bodhisattvena mahāsattvena kuto gaveṣitavyā?

—— シャーリプトラ

prajñāpāramitā kauśika bodhisattvena mahāsattvena
āyuṣmataḥ subhūteḥ parivartād gaveṣitavyā |

—— 帝釈天

kasyaiṣa ārya śāriputra anubhāvo veditavyaḥ?
kasyaitad adhiṣṭhānaṃ veditavyaṃ
yad āryasubhūtiḥ prajñāpāramitāṃ bhāṣate?

—— シャーリプトラ

tathāgatasyaiṣa kauśika anubhāvo veditavyaḥ |
tathāgatasyaitad adhiṣṭhānaṃ veditavyaṃ
yad āyuṣmān subhūtiḥ prajñāpāramitāṃ bhāṣate |

—— スブーティ

yat kauśika evaṃ vadasi ——
kasyaiṣo ‘nubhāvo veditavyaḥ,
kasyaitad adhiṣṭhānaṃ veditavyaṃ
yad āryasubhūtiḥ prajñāpāramitāṃ bhāṣata iti?

tathāgatasyaiṣa kauśika anubhāvo veditavyaḥ |
tathāgatasyaitad adhiṣṭhānaṃ veditavyaṃ
yad ahaṃ prajñāpāramitāṃ bhāṣe |

yad api kauśika evaṃ vadasi ——
prajñāpāramitā bodhisattvena mahāsattvena kuto gaveṣitavyeti?

prajñāpāramitā kauśika bodhisattvena mahāsattvena
na rūpād gaveṣitavyā
nāpy anyatra rūpād gaveṣitavyā |

evaṃ na vedanāyā na saṃjñāyā na saṃskārebhyaḥ
na vijñānād gaveṣitavyā,
nāpy anyatra vijñānād gaveṣitavyā |

tat kasya hetoḥ?
tathā hi na rūpaṃ prajñāpāramitā,
nāpy anyatra rūpāt prajñāpāramitā |
evaṃ na vedanā na saṃjñā na saṃskārāḥ |
na vijñānaṃ prajñāpāramitā,
nāpy anyatra vijñānāt prajñāpāramitā ||


§20 連禱 七 ── 大波羅蜜・無量波羅蜜・無辺波羅蜜

—— 帝釈天

mahāpāramiteyam ārya subhūte yaduta prajñāpāramitā |
apramāṇapāramiteyam ārya subhūte yaduta prajñāpāramitā |
aparimāṇapāramiteyam ārya subhūte yaduta prajñāpāramitā |
anantapāramiteyam ārya subhūte yaduta prajñāpāramitā |

—— スブーティ

evam etat kauśika, evam etat |

mahāpāramiteyaṃ kauśika yaduta prajñāpāramitā |
apramāṇapāramiteyaṃ kauśika yaduta prajñāpāramitā |
aparimāṇapāramiteyaṃ kauśika yaduta prajñāpāramitā |
anantapāramiteyaṃ kauśika yaduta prajñāpāramitā |

tat kasya hetoḥ?

rūpamahattayā hi kauśika
mahāpāramiteyaṃ yaduta prajñāpāramitā |
evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārāḥ |
vijñānamahattayā hi kauśika
mahāpāramiteyaṃ yaduta prajñāpāramitā |

rūpāpramāṇatayā kauśika
apramāṇapāramiteyaṃ yaduta prajñāpāramitā |
evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārāḥ |
vijñānāpramāṇatayā kauśika
apramāṇapāramiteyaṃ yaduta prajñāpāramitā |

rūpāparimāṇatayā kauśika
aparimāṇapāramiteyaṃ yaduta prajñāpāramitā |
evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārāḥ |
vijñānāparimāṇatayā kauśika
aparimāṇapāramiteyaṃ yaduta prajñāpāramitā |

rūpānantatayā kauśika
anantapāramiteyaṃ yaduta prajñāpāramitā |
evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārāḥ |
vijñānānantatayā kauśika
anantapāramiteyaṃ yaduta prajñāpāramitā |

evaṃ mahāpāramiteti kauśika nābhiniviśate |
evam apramāṇapāramiteti,
evam aparimāṇapāramiteti,
evam anantapāramiteti nābhiniviśate |

tasmāt kauśika
mahāpāramiteyam,
apramāṇapāramiteyam,
aparimāṇapāramiteyam,
anantapāramiteyaṃ yaduta prajñāpāramitā ||


§21 所縁無辺・衆生無辺

ārambaṇānantatayā kauśika
anantapāramiteyaṃ yaduta prajñāpāramitā |
sattvānantatayā kauśika
anantapāramiteyaṃ yaduta prajñāpāramitā |

kathaṃ punaḥ kauśika ārambaṇānantatayā
anantapāramiteyaṃ yaduta prajñāpāramitā?

sarvadharmāṇāṃ hi kauśika
yato nānto na madhyaṃ na paryavasānam upalabhyate,
tataḥ kauśika anantapāramiteyaṃ yaduta prajñāpāramitā |

anena kauśika paryāyeṇa ārambaṇānantatayā
anantapāramiteyaṃ yaduta prajñāpāramitā |

punar aparaṃ kauśika
yasmāt sarvadharmā anantā aparyantāḥ,
na teṣām anto vā madhyaṃ vā paryavasānaṃ vā upalabhyate,
tasmāt kauśika anantapāramiteyaṃ yaduta prajñāpāramitā |

tat kasya hetoḥ?

rūpasya hi kauśika nānto na madhyaṃ na paryavasānam upalabhyate |
evaṃ vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇām |
vijñānasya hi kauśika nānto na madhyaṃ na paryavasānam upalabhyate |

anenāpi kauśika paryāyeṇa ārambaṇānantatayā
anantapāramiteyaṃ yaduta prajñāpāramitā ||

punar aparaṃ kauśika sattvo ‘nanto ‘paryantaḥ |
tat kasya hetoḥ?
na hi sattvasyānto vā madhyaṃ vā paryavasānaṃ vopalabhyate |
tasmāt kauśika sattvānantatayā
anantapāramiteyaṃ yaduta prajñāpāramitā ||


§22 「衆生」とは、いかなる法の異名か

—— 帝釈天

katham āyuṣman subhūte sattvānantatayā
anantapāramiteyaṃ yaduta prajñāpāramitā?

—— スブーティ

na hi kauśika gaṇanāyogena vā gaṇanābahutvena vā
sattvānantatayā anantapāramiteyaṃ yaduta prajñāpāramitā |

—— 帝釈天

kathaṃ tarhīdānīm ārya subhūte sattvānantatayā
anantapāramiteyaṃ yaduta prajñāpāramitā?

—— スブーティ

tat kiṃ manyase kauśika
katamasyaitad dharmasyādhivacanaṃ yaduta sattvaḥ sattva iti?

—— 帝釈天

naitad ārya subhūte dharmasyādhivacanaṃ
na adharmādhivacanaṃ yaduta sattvaḥ sattva iti |

āgantukam etan nāmadheyaṃ prakṣiptam |
avastukam etan nāmadheyaṃ prakṣiptam |
anātmīyam etan nāmadheyaṃ prakṣiptam |
anārambaṇam etan nāmadheyaṃ prakṣiptaṃ
yaduta sattvaḥ sattva iti |

—— スブーティ

tat kiṃ manyase kauśika
kācid atra sattvaparidīpanā kṛtā?

—— 帝釈天

no hīdam ārya subhūte |

—— スブーティ

yatra kauśika na kācit sattvaparidīpanā kṛtā,
tatra kā sattvānantatā?

sacet kauśika tathāgato ‘rhan samyaksaṃbuddho
‘nantavijñaptighoṣeṇa gambhīranirghoṣeṇa svareṇa
gaṅgānadīvālukopamān kalpān api vitiṣṭhamānaḥ
sattvaḥ sattva iti vācaṃ bhāṣeta,
api nu tatra kaścit sattva
utpanno vā utpatsyate vā utpadyate vā,
niruddho vā nirotsyate vā nirudhyate vā?

—— 帝釈天

no hīdam ārya subhūte |
tat kasya hetoḥ?
ādiśuddhatvād ādipariśuddhatvāt sattvasya |

—— スブーティ

anenāpi kauśika paryāyeṇa
evaṃ sattvānantatayā anantapāramiteyaṃ yaduta prajñāpāramitā |

evaṃ ca punaḥ kauśika sattvānantatayā
prajñāpāramitānantatā veditavyā ||


§23 諸天の歓喜

atha khalu sendrakā devāḥ sabrahmakāḥ saprajāpatikāḥ
sarṣinaranārīgaṇās trir udānam udānayanti sma ——

aho dharmaḥ, aho dharmaḥ, aho dharmasya dharmatā |

yas tathāgatasya prādurbhāvaḥ,
sa āryeṇa subhūtinā sthavireṇa subhāṣitenaiha
sūcyate deśyate prakāśyate prabhāvyate |

tathāgataṃ taṃ vayaṃ bhagavan
bodhisattvaṃ mahāsattvam adyāgreṇa dhārayiṣyāmo
yo ‘nayā prajñāpāramitayā avirahito bhaviṣyati,
yo ‘pi ca anena bodhisattvo mahāsattvaḥ
prajñāpāramitāvihāreṇa vihariṣyati ||


§24 燃燈仏の授記

—— 世尊

atha khalu bhagavāṃs tān sendrakān sabrahmakān saprajāpatikān
sarṣinaranārīgaṇān āmantrayate sma ——

evam etad devaputrāḥ, evam etat |

yad ahaṃ devaputrā
dīpaṃkarasya tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasyāntike
dīpavatyāṃ rājadhānyām antarāyaṇamadhyagato
‘nayā prajñāpāramitayā avirahito ‘bhūvam,

tadāhaṃ dīpaṃkareṇa tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena
vyākṛto ‘nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau ——

(授記の語。ゆっくりと、一称号ずつ)

bhaviṣyasi tvaṃ māṇava anāgate ‘dhvani asaṃkhyeyaiḥ kalpaiḥ
śākyamunir nāma
 tathāgato
 ’rhan
 samyaksaṃbuddho
 vidyācaraṇasaṃpannaḥ
 sugato
 lokavid
 anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ
 śāstā devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca
 buddho bhagavān iti |

—— 諸天

āścaryaṃ bhagavan, paramāścaryaṃ sugata |
yāvad iyaṃ prajñāpāramitā
bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ
sarvajñatāyā āhārikā anuparigrāhikā ceti ||


§25 結び

āryāṣṭasāhasrikāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ
śakraparivarto nāma dvitīyaḥ ||


付記 一:訂正した箇所

読誦の妨げになるため、以下は訂正した。左が原ファイルの表記。

原ファイル訂正理由
tatkasya heto?tat kasya hetoḥ?ヴィサルガ脱落
sakṛdāgābhiphalaṃsakṛdāgāmiphalaṃbh / m の誤り
nāhartve śikṣatenārhattve śikṣate音位転倒
samyaksaṃbuddhatv apisamyaksaṃbuddhatvam apim 脱落
pratyekabuddhabhūmim aprabheyāṇām…aprameyāṇāmbh / m の誤り
notpādāya nāntardhānāsya…nāntardhānāya格の誤り
kauśikamahāpāramiteyaṃkauśika mahāpāramiteyaṃ語間の脱落
prajñapāramitā(3箇所)prajñāpāramitā長母音脱落
tatkaṃ manyasetat kiṃ manyase定型句
utpanno vautpanno vā長母音脱落
tathāgatenārhatāṃ samyaksaṃbuddhenatathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena格の不一致
manuṣyānāṃmanuṣyāṇāṃそり舌鼻音(ṇ)規則
mahākāśapaḥmahākāśyapaḥ摩訶迦葉の名
mahākoṣṭhilaḥmahākauṣṭhilaḥ摩訶倶絺羅の名(一般的表記)
kasyaitadanuṣṭhānaṃkasyaitad adhiṣṭhānaṃ直前の並行句に合わせた
āyuṣmataṃ subhūtimāyuṣmantaṃ subhūtim対格の誤り
sakṛdāgāmyapariniṣṭhitattvātsakṛdāgāmy apariniṣṭhitatvāt重子音の誤り
subhāṣitenaiha※原文どおり判断保留(subhāṣitena iha の連声)

付記 二:出典と利用条件

本文は GRETIL(Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages)公開の電子テキストに基づく。底本は P. L. Vaidya, Aṣṭasāhasrikā Prajñāpāramitā, Darbhanga: The Mithila Institute, 1960(Buddhist Sanskrit Texts, 4)。入力は Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project による。

GRETIL版は CC BY-NC-SA 4.0(表示・非営利・継承)で配布されている。個人の読誦や研究には自由に使えるが、商用利用は許諾されていない。頒布や販売を考える場合は、前回お話しした通り、Mitra版(1887–88年)への差し替えか、権利者への許諾申請が必要になる。

よかったらシェアしてね!
  • URLをコピーしました!
  • URLをコピーしました!

コメント

コメントする

CAPTCHA


目次